Хомус түмэлин 35 сыллаах тэрээһинэ салҕанар. Ол курдук, ахсынньы 5 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, «Удьуор утум» анал аат хаһаайына, Бэрт Ууһун нэһилиэгин, Уус Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо, «Уус Алдан улууһун социальнай-экономическай сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин», «Норуот уус-уран оҥоһуктарын сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэлэр хаһаайына Герман Гаврильевич Бурцев төрөөбүтэ 80 сылыгар аналлаах тэрээһини уонна Дүпсүн нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, «Ситим» хомус ансаамбылын төрүттээччитэ, «Кэскил» Саха Өрөспүүбүлүкэтин оҕо образцовай ансаамбылын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ Мария Михайловна Соловьева аатынан II-с аһаҕас Илин эҥэрдээҕи «Хомус ситимэ» хомусчуттар күрэхтэһиилэрин Хомус Аан дойдутааҕы түмэлэ (дир. Д.Д. Бястинов), Уус Алдан улууһун култуураҕа салаата (сал. Э.М. Киренская), Уус Алдан улууһун «Хомус» уопсастыбаннай түмсүүтэ (сал. А.А. Находкин), Тыа сирин түөлбэтэ «Дүпсүн нэһилиэгэ» (баһ. Н.Н. Сивцев), Н.Е. Корнилов аатынан Дүпсүн нэһилиэгин «Дүөндү» сынньалаҥ киинэ (дир. эб. тол. А.С. Федоров), В.Д. Лонгинов аатынан Тандатааҕы норуот айымньытын киинэ (дир. А.А. Находкин) уонна «Хомус ситимэ» бырайыак ааптара А.А. Стручкова көҕүлээн тэрийдилэр. Тэрээһин улууска Олоҥхо уонна Хомус декадатын чэрчитинэн ыытылынна.
«Хомус ситимэ» күрэхтэһии сүрүн сыалынан «Кэскил» оҕо образцовай ансаамбылын салайааччытынан үлэлии сылдьыбыт М.М. Соловьева сырдык аатын үйэтитии, хомуска тардыы үгэстэрин тутуһуу, таһымын үрдэтии уонна тардыы араастарын олохтооһун буолла. Биирдиилээн толорооччулар 4 бөлөххө арахсан күрэхтэстилэр:
- 1 бөлөх — 8-ттан 12-гэр дылы саастаахтарга;
- 2 бөлөх — 13-ттэн 17-гэр дылы саастаахтарга;
- 3 бөлөх — 18-ттан 35-гэр дылы саастаахтарга;
- 4 бөлөх — 36 саастаахтартан үөһэ.
Хомус ансаамбылларын икки ардыгар күрэхтэһиини оҕо уонна улахан дьон ансаамбыла диэн араарылынна. Балаһыанньа быһыытынан, хомус айымньытын 5 мүнүүтэ иһигэр толоруллуохтаах диэн ирдэбил турда. Тэрээһин Олоҥхо дьиэтигэр ыытылынна.
Сүрүн тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ А.А. Находкин суруйарынан: «Олоҥхо уонна Хомус декадатын түмүгүнэн тэрээһиммит олус үрдүк таһымҥа ааста. Өрүү күүс-көмө, өйөбүл буолар улуус култуураҕа салаатын салайааччытыгар Э.М. Киренскайаҕа, Дүпсүн, Сыырдаах нэһилиэгин дьаһалталарыгар, депутаттарыгар, Дүпсүн, Бээди, Сыырдаах, Танда култууратын үлэһиттэригэр, бырайыак ааптарыгар А.А. Стручковаҕа уонна үтүмэн ахсааннаах үбүнэн-аһынан көмөлөспүт чугас дьоммутугар барыгытыгар махталбытын тиэрдэбит. Саамай сыралаах үлэлээх суоппардарбытыгар махталбытын эмиэ этэбит. Кинилэр сүүрэн-көтөн, бу тэрээһиммит үрдүк таһымҥа ааста».
Дьүүллүүр сүбэ түмүгүнэн, биирдиилээн толорууга кылаан чыпчаал бирииһин Мэҥэ Хаҥалас улууһун Майатыттан сылдьар Игорь Николаевич Игнатьевка Р.И. Готовцев хомуһун туттардылар. Бөлөҕүнэн толорууга «Кэскил» ансаамбыл бастакы бөлөҕүн хомусчуттара (сал. Т.С. Михайлова, Е.В. Атласова) кыайыылааҕынан тахсан, 50 тыһыынча харчынан бириэмийэни туттулар.
Дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ, Хомус түмэлин быыстапкалыыр салаатын сэбиэдиссэйэ, импровизатор-хомусчут Т.А. Жиркова куонкурус туһунан санаатын маннык үллэһиннэ: «Хомус ситимэ» куонкуруска уопсайа 14 хомус ансаамбыла, 29 биирдиилээн толорооччу Амматтан, Мэҥэ Хаҥаластан, Уус Алдантан кыттыыны ыллылар. Куонкурус түмүгүнэн, хомуска тардыы таһыма үрдүк диэн бэлиэтиибин. Кыра оҕотуттан саҕалаан аҕам саастаах дьоҥҥо тиийэ бары хомус тардыытын ньыматын олус баһылаабыттарын бэлиэтии көрдүм. Ол эрэн сорох кыттааччылар айымньылара аата суох эбэтэр уопсайдык «Дьүһүйүү» диэн ааттаабыттар этэ. Хомуска дьүһүйүү да буоллаҕына, син биир тиэмэлээх буолуохтаах эбэтэр ханнык тиэмэҕэ дьүһүйэллэрин ыйыахтаахтар. Уопсайынан, айымньыны сөптөөхтүк ааттыырга болҕомто ууруохтарын наада диэн сүбэлиибин. Уус Алдаҥҥа сылын аайы ыытыллар куонкурус буолан, улуус үрдүнэн хомуска тардыы таһыма чаҕылхай диэн бэлиэтиибин».
Дьүүллүүр сүбэ чилиэнэ, импрозиватор хомусчут, «Кэскил» ансаамбыл урукку хомусчута, эдэр уус С.А. Иванов тус санаатын маннык тиэртэ: «Кэскил» ансаамбылыгар уһуйааччым М.М. Соловьева сырдык кэриэһигэр анаммыт «Хомус ситимэ» куонкурус олус истиҥник уонна өрө көтөҕүллүүлээхтик барда. Илин эҥэр улуустарыттан кэлбит кыттааччылар хас биирдиилэрэ тус-туһунан истииллээхтик, ураты ньыманан тардан, араас ис хоһоонноох айымньылары иһитиннэрдилэр. Ол иһин, сорохтору сыаналыырга уустук түгэннэр тахсыталаатылар. Саамай үөрүүлээҕэ диэн хас биирдии хомусчут толорор айымньытыгар дууһатын ууран оонньуура биллэр, ону ылынаҕын. Кыттааччылар долгуйаллара, бэйэ-бэйэлэригэр истиҥник сыһыаннаһаллара биллэр. Дьүүллүүр сүбэ чилиэнэ буолан тураммын, хомусчуттар толорор маастарыстыбаларыттан чахчы дуоһуйууну ыллым. Куонкурус кыттыылаахтарыгар хомус көннөрү оонньуур үнүстүрүмүөн курдук эрэ буолбакка, кинилэр олохторун арахсыспат аргыһа буолбута көстөр».
Хомусчутттар күрэхтэһиилэрэ ыытылла турдаҕына, Бэрт Ууһун нэһилиэгин Сыырдааҕар Г.Г. Бурцев-Кэрэмэн Уус төрөөбүтэ 80 сылынан кини олорбут балаҕаныгар мемориальнай дуоска аһыллыыта буолла. Кэргэнэ Екатерина Николаевна, оҕолоро балаҕаннарын көмүлүөк оһоҕун тигинэччи оттон кэбиспиттэр. Ыалдьыттарын байбаралаах алаадьынан, арыылаах саламаатынан күндүлээтилэр. Өйдөбүнньүк дуосканы А.П. Иванов аатынан Норуот айымньытын киинин кэллэктиибэ салайан ыытта. Бэрт Ууһун нэһилиэгин баһылыга И.П. Ильин, Хомус түмэлин аатыттан К.П. Аммосова, Уус Алдан улууһун култуураҕа салаатын салайааччыта Э.М. Киренская, «Хомус» түмсүүтүн салайааччыта А.А. Находкин, кэргэнэ Екатерина Николаевна, уола Герман Германович итии-истиҥ тыл-өс эттилэр. Кэрэмэн Уус хомуһун харыстаан илдьэ сылдьар Е.В. Ширяев кини хомуһугар тардан иһитиннэрдэ, түмсүбүт дьон-сэргэ сибэкки дьөрбөтүн уурдулар.
Ити кэнниттэн Сэһэн Ардьакыап аатынан Кыраайы үөрэтэр түмэлгэ Г.Г. Бурцев-Кэрэмэн Ууска аналлаах «Киэҥ киэлилээх, кэрэхсэтэр аналлаах» быыстапка аһыллыыта буолла. Кэргэнэ Екатерина Николаевна, уола Герман Германович, аймахтара истиҥ ахтыы оҥордулар. Хомус түмэлиттэн Г.Г. Бурцев хомустарын кэллиэксийэтэ уонна кини олоҕун, айар үлэтин туһунан кэпсиир фотоальбом туруорулунна. Быыстапкаҕа саха хомуһун устуоруйатын чахчыларыгар олоҕуран оҥоһуллубут «Былыргыны саппыт былыты быыһынан» диэн уус-уран оҥоһук уонна уус араас көрдөөһүннэри оҥортообут экспериментальнай хомустара сүрүн миэстэни ыллылар. Уус-уран оҥоһукка 1800 сыллар саҕаларыгар Дьокуускай уокуругуттан Үөһээ Дьааҥыга тиийбит Дьэрэлийэр удаҕан туһунан сыылынай И.А. Худяков «Краткое описание Верхоянского округа» үлэтигэр киллэрбит уонна Л.Н. Турнин Тааттаҕа охсулла сылдьыбыт аарыктаах хомус туһунан чахчыларга олоҕурбут устуоруйатын Хомус түмэлин билимҥэ уонна сырдатыы үлэҕэ мэтэдииһэ К.П. Аммосова көрөөччүлэргэ билиһиннэрдэ.
Ити курдук Уус Алдан улууһугар хоҥкунуур тыастаах хомус барахсаҥҥа аналлаах араас хабааннаах тэрээһиннэр сыллата ыытыллаллар. Ону М.М. Соловьева уонна Г.Г. Бурцев курдук үтүө дьоннор уһуйбут уонна хомус кутун иҥэрбит сыдьааннара бары биир киһи курдук турунан сүрүннүүллэрин ытык дьонноругар сүгүрүйүүлэрин бэлиэтэ диэн көрөн-истэн итэҕэйдибит.
К.П. Аммосова, Хомус түмэлин билимҥэ уонна сырдатыы үлэҕэ мэтэдииһэ
