Кудай Бахсы айыылаах тимир уустара айылҕаттан  бэриллэр сүдү дьоҕурдара үйэлэр тухары дьону сөхтөрөр. Хас биирдии аҕа ууһа көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр  ураты суоллаах кистэлэҥнээхтэр. Ньурба улууһугар киэҥник биллэр Сата уустара диэн баар. Кинилэр сыдьааннара, бүгүҥҥү биһиги ыалдьыппыт — Афанасьев Ариан Васильевич-Арыйаан уус буолар.

           Арыйаан уус Сата уустарын тохсус көлүөнэтин тимир ууһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара, норуот уус-уран оҥоһуктарын, тимир уһаарыытын, саха хомуһун, быһаҕын, кыптыыйын  уонна сувенирнай оҥоһуктарын маастара, ювелир идэлээх. Саха Өрөспүүбүлүкэтин уустарын Сойууһун уонна Ньурба оройуонун уустарын бырабылыанньатын чилиэнэ, Ньурба улууһун уустарын түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ, Сата сирин тимирин тааһын үгэс буолбут ньыманан уһаарыыны сөргүтээччи, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна норуоттар икки ардыларынааҕы уустар бэстибээллэрин тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Ньурба оройуонун Хаҥалас нэһилиэгин сэбиэтин дьокутаата, тимир араас күрэхтэһиилэрин, бэстибээллэрин кыттыылааҕа уонна кыайыылааҕа, уһаарыы идэтигэр үүнэр көлүөнэни сыһыаран үөрэтэр уһуйааччы.

           Онон бүгүҥҥү кэпсэтиибит бэрт сэргэх буолара эрэйиллэр.

•            Ариан Васильевич, 60 үбүлүөйдээх сааскынан тус бэйэм ааппыттан уонна Хомус аан дойдутааҕы түмэлин уонна киинин аатыттан эҕэрдэлээтэхпит буоллун. Дьэ, уонна бэйэҥ тускунан кылгастык билиһиннэриэҥ дуо?
•            Афанасьев Ариан диэммин. Тимир уонна мас ууһабын. Ньурба Хаҥалаһыгар үһүс оҕонон күн сирин көрбүтүм. Бииргэ төрөөбүттэр түөртпүт. Бары илиибитигэр дьоҕурдаах дьоммут: убайым Афанасий Васильевич – мас ууһа, оһохчут. Эдьиийдээх этим Альбина Васильевна диэн – иистэнньэҥ, быраатым Андрей Васильевич – тимир ууһа. Кэргэним Маргарита Иннокентьевна – иистэнньэҥ. Икки кыыстаахпыт Ирина уонна Дайаана диэн.
•            Тыый, чахчы да олус дьоҕурдаах ыал эбиккит дии. Хас сааскыттан хомуһунан дьарыгыран саҕалаабыккыный? Ким үөрэппитэй? Уһуйааччыларыҥ кимнээхтэрий?
•            Мин 2005 сылтан хомус охсуутунан дьарыктанан саҕалаабытым. Ол иннинэ мас оҥоһуктарынан, быһахха үксүн үлэлэһэрим. Үөрэтэр киһи ончу суоҕа. Бастакы хомуспун бэйэм билэрбинэн, хайдах саныырбынан оҥорбутум. Онтон кэлин күрэхтэһиилэргэ, быыстапкаларга кыттан, хомус уустарын кытта билсэн, кинилэртэн сүбэлэттэрэн хомустарбын тупсарбытым. Онтон киэргэтии өттүн кэпсиир буоллахха, эрдэ дьарыктаммыт ювелир идэм көмөлөһөр. Көмүһүнэн үлэлииргэ Иванов Евгений Ионович диэн Ньурбаҕа көмүс ууһугар үөрэммитим.
•            Биирдэ биир уустан «уустар эмиэ, ойууттар курдук, эттэтии диэн ааһаалар» диэни истибиттээхпин.  Эн оннук тургутууну ааспытыҥ дуо?
•            Эттэтии диэн уустарга араастык киирэр быһыылаах. Миэхэ оннук күүскэ киирбэтэҕэ. Аргыый бэйэм уһанан киирэн барбытым. Уустарга үктэл диэн баар. Эбэтэр атыннык мутук диэххэ сөп, былыргылыы. Ол эмиэ бэйэтэ ыарахаттардаах, элбэх тургутуулары аҕалар. Холобура, биир үлэни оҥорон, сайдан,  үктэлтэн үктэлгэ тахсан иһэҕин. Элбэх киһи бастакы үктэлтэн туораан хаалар эбэтэр наар биири оҥорортон, соло булбакка, сайдыбаттар. Ханнык үктэлгэ сылдьаргын, саастаах, туох баар үктэли барытын ааспыт эрэ уус билэр. Үктэллэр элбэхтэр. Сахалыы тоҕус дуу, уон икки дуу буолуон сөп. Үктэллэргэ тахсарбар мин элбэх эрэйи көрбүтүм. Биир мутукка тахсыыбар хас да күн утуйбат буолан хаалбытым. «Ыарыйдыҥ дуу?» диэхтэригэр дылы толкуйга, турукка киирбитим. Онтон ол тургутууну ааспытым кэннэ, сайдыы суола бэйэтэ арыллан кэлбитэ. Ити тимир уһаарыытыгар ылсыбыт кэмим этэ. Ол сылдьан «Сата уустарын киэҥ араҥаҕа таһаарыахха сөп эбит» диэн толкуй киирбитэ уонна ол үлэм түмүгүнэн билигин Сата уустарын киэҥник билэллэр. Өрөспүүбүлүкэ эрэ иһигэр буолбатах. Дэлэҕэ омук сириттэн «Сталь марки Сата» диэн анаан-минээн суруйан тимир сакаастыахтара дуо…
•            Сата уустарын туһунан билигин элбэх киһи сэргиир, куйаар ситимигэр элбэхтик көстөр. Мин билэрбинэн, кинилэр тустарынан өрөспүүбүлүкэбит иһигэр эрэ буолбакка, тас дойдуларга эмиэ билэллэр дииллэр.  Эн бэйэҥ Сата аҕа ууһун сыдьаана буоларгынан уонна кинилэр ааттара сүтэн, симэлийэн хаалбатын туһугар үлэлэспит киһи буоларыҥ быһыытынан, кинилэр  тустарынан ааҕааччыларбытыгар кэпсиэҥ дуо?
•            Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, тоҕус уоллаах Сата эмээхсин диэн олоро сылдьыбыт. Кини Дыгыны кытта тапсыспакка, Хаҥаластан уолаттарын кытта Сата хайатын диэки кэлэн олохсуйбут. «Үчүгэй тимир таастаах сир уонна олорорго олус табыгастаах дойду эбит» диэн хаалбыттар. Улахан уола Дорҕоон уус диэн эбит. Олор сыдьааннара олохтоох биис уустарын кытта холбоһон, ууһаан-тэнийэн барбыттар. Кинилэртэн улахан ойууттар да бааллар дииллэрэ. Сата түбэтинэн суол ааһар эбит. Дьон онно тохтоон эргинэн, наадалаахтарын атыылаһан бараллар дииллэрэ. Сата уустара тимиринэн туттар тэрил оҥорон дьоҥҥо атыылыыллара үһү. 1940 сыллаахха Сыраан уус диэн бүтэһигин итиннэ уһаарыынан дьарыгырбыт. Кини кэнниттэн ким да сэҥээрэн салҕаабатах, тохтоон хаалбыт. Онтон кэлин Ксенофонт Уткин эрдэ Сата уустарын кытта тэҥҥэ үлэлэһэ сылдьыбыт дьону көрсөн кэпсэппит суруктара бааллар. Мин 2015 сылтан үөрэтэн саҕалаабытым Сата уустарын туһунан уонна 2016 сыллаахтан тимири уһаарбытынан барбытым. 32 киилэ руданы кутаммыт 9 киилэ болгуону ылбыппыт. Онтон кынаттанан, билигин да бырахпакка, өбүгэлэрбит умнууга хаалбыт дьарыктарын сөргүтэн дьарыгыра сылдьабыт. Ол иһин билигин улуу убайдарбыт ааттара ааттанар буолла. Ньурба тимир уустара кинилэринэн киэн туттабыт. Тоҕус үйэ тухары уһаммыт буолан, улахан таһымҥа уһаналлара биллэр эбит. Ол умнууга хаала сыспыт. Хаҥалас улууһун кытта Ньурба хаҥаластара уруулуубут. Ол иһин кинилэри кытта биир кэмҥэ «Ил уһаарыы» диэн тэрээһини тэрийэн турардаахпыт. Сата уонна анараа дойду болгуо тимирдэрин холбообуппут. Ити курдук өбүгэлэрбит хаалларбыт дьарыктарын харыстыыбыт, сүппэтин туһугар үлэлэһэбит.
•            Ариан Васильевич, эн араас оҥоһуктарыҥ, уус-уран айымньыларыҥ элбэх күрэхтһиилэргэ, бэстибээллэргэ дьон  болҕомтотун ылаллар.  Мантан сиэттэрэн,  ыйытар боппуруоһум — эйиэхэ айар иэйииҥ хантан  киирэрий?
•            Иэйии миэхэ уһана олордохпуна киирэр. Эрдэттэн хайдах оҥоруохтааҕым былаан курдук өйбөр баар буолар. Онтон оҥоро олрдохпуна, бэйэ-бэйэтиттэн сиэттэрэн тахсан кэлэр. Сороҕор иэйиим сатаан киирбэккэ, уһун толкуйга киирээччибин. Онтон эмискэ кыра кыым толкуйа төбөҕө түһэн, саҕалаан барыллааччы.
•            Айар дьоҕурдаах дьон бэйэлэрэ туһунан буочардаах, уратылаах буолааччылар. Эн атыттартан уратыҥ туохха сытар буолуон сөбүй?
•            Өскөтүн, хомус ууһа хомуһунан, быһах ууһа быһаҕынан, мас ууһа маһынан эрэ уһанар эбит буоллахтарына, мин бары хайысханы барытын холбоон үлэлиибин. Ииһинэн кытары дьарыктанар этим, түүлээҕинэн. «Киһи сатыырын киһи сатыахтаах» диэн толкуйдаахпын.  Ол иһин тугу сэҥээрэ-сэргии көрбүппүн барытыгар оҥорон көрөбүн.
•            Бу орто дойдуга кэлэн баран киһи бэйэтин билиитин дьоҥҥо, кэлэр көлүөнэҕэ хаалларыахтаах диэҥҥэ сөбүлэһэриҥ буолуо. Онон бэйэҥ үлэҕин салгыыр үөрэнээччилэрдээххин дуо?
• Оҕолорго лааҕыр тэрийэн хас да сыл тимиринэн уһанарга үөрэтэлии сылдьыбытым. Ол үөрэнээччлэрим бэйэлэрин хайысхаларынан үөрэнэ-үлэлии сылдьаллар. Кэлин ол дьоҕурдарын сөргүтэн уһаналлар ини диэн эрэллээхпин. Уһана сылдьар уолаттарым Ньурба нэһилиэктэригэр элбэхтэр. Үгүстэрин тимири уһаарыыга түмэн үлэлэппитим. Бэйэм үөрэппит уолаттарбыттан биир «Мастер народно-художественных промыслов Республики Саха (Якутия)» бэлиэ хаһаайына, алтата Ньурба улууһун маастардара. Ол мин эмиэ ситиһиим дии саныыбын. Билигин уолаттарым бэйэлэрэ туспа суоллаах-иистээх дьон. Ньурба да, өрөспүүбүлүкэ да аатын ааттата сылдьаллар. Ньурба эдэр уолаттара бастыҥ уустар истэригэр куруутун баар буолаллар. Күрэхтэһиилэргэ наар бириистээх миэстэҕэ тиксэллэр. Уолаттарбынан киэн туттабын. Киһи буолан төрөөн бэйэтин кэнниттэн тугу эрэ хаалларыахтаах диэҥҥэ сөпсөһөбүн. 4-5 уолу дьиэбэр ыҥыран туран хомус оҥорорго үөрэппитим. Бу дьарык ыарахаттардаах, бэйэм эппинэн-сиимминэн билэбин. Ол иһин, уолаттарга чэпчэки буоллун диэн, тута олорон үөрэппитим, ыйан-кэрдэн, сүбэлээн биэрбитим. Күүскэ атыыга оҥорботохторун да иһин, баҕардахтарына, охсор кыахтаах буоллулар. Онтон салгыы бэйэлэриттэн тутулуктаах. Баҕар дьоҥҥо биллэр-көстөр уустар буолан тахсыахтара. Мин бастакы олуктарын ууран биэрдэҕим дии.
•            Түмүккэ,  эдэр уустарга туох диэн сүбэ тылларын этиэҥ этэй?
•            Уус буолар олус элбэх дьулууру, дьаныары эрэйэр. Онон «бу сатаммата-табыллыбата» диэн санааҕытын хаһан да түһэрбэккэ, харса суох иннигит диэки дьүккүйэн иһиҥ, биир сиргэ тохтоон хаалымаҥ, үлэҕитин тупсарар, сайыннарар туһугар дьулуһуҥ.
•            Кэпсэтиибититтэн олус диэн астынным, дуоһуйдум. Олус дьоҕурдаах,  ураты көрүүлээх, киэҥ көҕүстээх уус эбиккин. Чахчы Сата уустарын тыына баара биллэр. Айар үлэҥ сөп хайысханан баран иһэриттэн өбүгэлэриҥ үөрэн, эйиэхэ күүс-көмө буолаллар эбит диэн санааҕа кэллим. Өссө биирдэ бэлиэ сааскын туолбуккунан итии-истиҥ эҕэрдэ. Айыыларыҥ алтыһа сырыттыннар, үтүө үлэҥ үксүү турдун, салгыы кэлэр көлүөнэҕэ бэриллэ турдун.  Тус бэйэҕэр, чугас дьоҥҥор чөл олоҕу, туох баар сырдыгы баҕарабыт.

Айсен Деллохов,

Хомус аан дойдутааҕы түмэлин

уонна киинин экскурсовода