Захар Харитонович улахан кыыһа Галина Бүлүү улууһун хомус ууһа Үрүҥ уустуун ыал буолан олорбуттара. Галина «Аҕам туһунан кылгастык» диэн ахтыытыгар суруйарынан: «Аҕам сэрии кэннэ төрөөбүт буолан, аччыктааһыны билэн улааппыта. Борбуйун көтөҕөн баран, улахан дьоҥҥо илии-атах буолан көмөлөһөрө, оҕо сааһыттан ыарахан үлэттэн толлон турбакка үлэлээбитэ. Тыараһа оскуолатыгар үөрэнэн баран, Тикси байыаннай чааһыгар сулууспалаабыта».

           Захар Харитонович 1974 с. Өлүөхүмэттэн төрүттээх Иванова Вера Панкратьевнаны кытта холбоһон, ыал буолан, 5 оҕону төрөтөн, атахтарыгар туруорбуттара. 4 кыыһа уонна уола ыал буолуталаан, оҕо-уруу тэнитэн, ийэлээх аҕаларын ааттатар дьон буолан олохторун туталлар.

           Захар Харитонович тырахтарыыс, суоппар идэлээх буолан, «Таатта» сопхуос үрүҥ-хара үлэтин барытын үмүрү тутан, «Бастыҥ механизатор» аатын хас да сыл субуруччу ылбыта, «Бочуот дуоскатыгар» хаартыската чиэстэнэн турбута. Вера Панкратьевна Тыараһа оҕо уһуйаанын биир бастыҥ баспытааталынан аатырбыта, биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээбитэ, элбэх ыччаты ииппитэ.

           Эллээһиннэр оҕолоро ахталларынан: «Иккиэн наһаа үлэһит дьон этилэр. Олохторун тухары үтүө суобастаахтык үлэлээбиттэрин таһынан, кэтэх хаһаайыстыба тутан олорбуттара. Сүөһү, куурусса, сибиинньэ иитэллэрэ. Наһаа эйэлээхтэрэ, иккиэн ыллыылларын сөбүлүүллэрэ. Нэһилиэк кэнсиэригэр, урууга куруук ыллыыллара. Аҕабыт тимир көлөҕө сыстаҕаһын ааһан, өссө уус бэрдэ этэ. Саҥа тутуулар кинитэ суох тутуллубаттара, олорор дьиэбитин бэрт тупсаҕайдык бэйэтэ туппута. Удьурҕайынан мас иһиттэри, шкатулкалары, хатыҥ маһынан луоска, хамыйах о.д а. оҥорор буолара. 1990-с сыллартан саха быһаҕын, хомуһун охсон саҕалаабыта. А.И. Чахов диэн киһиэхэ үөрэммитэ диэн өйдүүбүт.  Уһанар буолуоҕуттан, араас быыстапкаларга кыттар буолбута. Тэлгэһэбит иһигэр уһанар дьиэ туттан, онно күнү-күннүктээн уһана олорор буолааччы. Бастакы сиэнин Андрюшаны батыһыннара сылдьан үөрэппитэ-такайбыта. Ийэбитинээн иккиэн, сахалыы тыыннаах буолан, бииргэ ону-маны уһанар, иистэнэр этилэрэ. Аҕам хомуһун хаатын киэргэтиигэ ийэм көмөлөһөрө, киэргэтиһэрэ. Аҕам 2009 с. «Мастер-изготовитель», «Мастер народно-художественных промыслов РС (Я)» диэн наҕараадалары ылар чиэскэ тиксибитэ. Хомустарын атыылаан биһиэхэ, сиэннэригэр көмөлөһөр буолара. Аҕабыт киһи быһыытынан олус сымнаҕас майгылааҕа, үөрүнньэҥ, кэпсэтинньэҥ баҕайы этэ. Кини – дьиҥнээх саха эр киһитэ этэ диэн сыаналыыбыт. Олох ыарахаттарын кыайар-хотор, баҕарбытын барытын толорор, суоҕу да баар гынар, эппит тылыгар турар бигэ тыллааҕа. Онон, ийэлээх аҕабынан киэн туттабыт!» – диэн кэпсииллэр.

           Л.Н. Турнин аатынан Тыараһа нэһилиэгин түмэлин сэбиэдиссэйэ С.Н. Собакина  2010 с. тохсунньу 28 күнүгэр Захар Харитоновичтан сурунан ылбыт ахтыытыгар этиллэринэн, ийэтэ Харитина Федоровна бастакы кэргэнинээн Иван Фотьевич Эллясинныын Дьиэбэгэнэҕэ олорор кэмнэригэр, 1941-1942 сс. сут дьыллар турбуттар. Хоргуйуу саҕаламмыт. Иван Эллясин ыксаан, аймахтарыттан көмө көрдөөрү, Мырылаҕа баран иһэн аара суолга быстыбыт. Ийэтэ Кыйыга киирэн тыыннаах ордубут. 1944-1945 сс. ийэтэ Харитина Федоровна Большой Невер суолун оҥоруу ыарахан үлэтигэр кыттыбыт дьоннортон биирдэстэрэ. Кини туһунан Хачыкаат оскуолатын оҕолоро ирдэһии үлэтин ыыппыттар, хаартыскатын музейга диэн илдьэ барбыттар. Ийэтэ пенсияҕа тахсыар диэри дайааркалаабыт. Ииппит аҕата Собакин Микиитэ эппитинэн, Эллээһиннэр олохсуйбут сирдэрэ – Булуҥ, Улахан Эбэ анараа өттүгэр Наммараҕа киириигэ эбитэ үһү.

⠀

           Биһиги нэһилиэкпит киэн туттар киһитэ Захар Харитонович Эллясин республиканы ааһан, Россия киэҥ эйгэтигэр тахсыбыт хомус ууһун маастара. Кини 1946 с. муус устар 6 күнүгэр Тыараһа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуола кэнниттэн, ытык иэһин толорон, 1965-1968 сс. Тиксигэ армияҕа сулууспалаабыта. Армияттан кэлэн баран тракторист, суоппар идэтин баһылаан, «Таатта» совхозка ситиһиилээхтик үлэлээн, пенсияҕа тахсыбыта, үлэ бэтэрээнэ буолбута. Сыралаах үлэтэ сыаналанан, сахалартан бастакы хараабыл  хапытаана, Арктиканы баһылааһын актыыбынай кыттыылааҕа А.Д. Богатырев аатынан бириэмийэ лауреата буолбута, 1982 с. «Коммунистическай үлэ ударнига» үрдүк ааты сүкпүтэ, «Чемпион суоппар» буолбута. Захар Харитонович кэргэнинээн, Вера Панкратьевналыын, 5 оҕону төрөтөн, атахтарыгар туруорбуттара. Барыларын сөбүлүүр  идэлэригэр үөрэттэрбиттэрэ, билигин республика араас улуустарыгар үлэлии-хамсыы сылдьаллар, ыал буолан, олохторун оҥостоллор, оҕолорун улаатыннараллар.

           Захар Харитонович 1993 с. норуот маастара А.И. Чахов хомуһун интэриэһиргээн, пенсияҕа тахсан баран, хомус оҥоһуутунан утумнаахтык  дьарыктаммыта. Кини 1993 с. П.А. Ойуунускай 100 сылыгар аналлаах быыстапкаҕа кыттан, бастакы махтал суругун ылбыта. Ити кэмтэн ыла элбэх республика, улуус хомус түһүлгэлэригэр, быыстапкаларга, дьаарбаҥкаларга кыттыбыта, научнай-практическай конференцияларга маастар-кылаас ыыталаабыта, хомус ууһун быһыытынан уопутун тарҕаппыта.

           VII Хомус Аан дойдутааҕы конгресс-фестивалыгар кыттыбыт бастыҥ үлэлэрэ Хомус музейыгар экспозицияҕа тураллар. Олортон хомус комплега  хомуһуннаах хомусчут Лука Николаевич Турниҥҥа анаммыт. Мамонт муоһунан киэргэтиллибит сиэдэрэй оҥоһуулаах 3 хомус удьурҕай олоххо тураллар. Удьурҕай көнө ньуура Лука Турнин төрөөбүт алааһын – Нэммэни санатар. Онно Лука Турнин балаҕана турар, ол кытыытынан, удьурҕай бэйэтин ойуута, синньигэс эрийэ-буруйа барбыт хараҥа сурааһын – Таатта үрэх символ-уобараһа буолан ойууламмыт.

           Быйыл Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт VII-с  Аан дойдутааҕы конгресс-фестивальга  Россия аҕыс субъегыттан, 22 араас дойдуттан  кыттааччылар кэлитэлээбиттэр.

           Захар Харитонович хомус уустарын куоҥкуруһугар кыттар чиэскэ тигистэ. 40-ча араас дойду хомуһун маастардара, кинилэр истэриттэн Саха сириттэн 30-ча хомус ууһа кытынна. Саха хомустара бастыҥ хаачыстыбатынан барыларын баһыйан аатырда. Омук уустарын хомустарыгар «неякутский хомус» диэн биһирэбил миэстэ анаатылар.

           Захар Харитонович айар кыаҕа аһыллан, үрдүк таһымнаах үгүс быыстапкаларга, дьаарбаҥкаларга кыттар, уопутун атастаһан, маастар-кылаас ыытар. Кини 2009 с. ахсынньы 18 күнүгэр «Норуот маастара» («Мастер-изготовитель») үрдүк ааты ылбыта. Кини хомус охсуутугар уһуйбут хас да үөрэнээччититтэн биирдэстэрэ Н.П. Аммосов «Сатабыллаах норуот маастара» («Народный мастер-умелец») ааты ылбыта.

           З.Х. Эллясин быйыл балаҕан ыйын 24-25 күннэригэр Духовность форумугар «Иитии» универсальнай интерактивнай быыстапкатыгар кыттар чиэһи ситистэ. Инникитин даҕаны биир дойдулаахпыт Захар Харитонович ууһун кыһатын уота уҕараабатын, элбэх этигэн хомуһу уһааран, үрдүк ситиһиилэнэ турдун диэн баҕа санаабытын тиэрдэбит.

⠀

           Бастакы хомус хаатын (МХНМ-8717 ДПИ-225/Д 104) тиит мастан, хаппаҕын удьурҕайтан кыһан оҥортообут. Хаа хомустуҥу быһыылаах, уһуна 13,5 см. Таһын лааҕынан соппут. Хаппаҕын мас ытаһанан харахылаабыт. Хомус уйата от күөҕэ дьүһүннээх кумааҕынан бүрүллүбүт.  

           Иккис хаа (МХНМ-8719 ДПИ-226/Д 105) хаппаҕа чаппараахтыҥы быһыылаах, маҥан сылгы сиэлинэн киэргэтиилээх. Уһуна 14 см, лааҕынан соппут. Хаа хаппаҕа мас ытаһанан харахыламмыт. Хомус уйата от күөҕэ дьүһүннээх кумааҕынан бүрүллүбүт. Хомус түмэлигэр 2014 с. И.Е. Алексеев-Хомус Уйбаан  нөҥүө туттарбыт. Оҥоһуктар 2015-2018 сс. «Хомус земли Олонхо: Амынньыкы Уус» быыстапкаҕа туруоруллубуттара.

⠀

           «Улуу хомусчут Л.Н. Турнин төрөөбүт алааһа – Нээмэ» композицията 3 хомустан турар (МХНМ-7054-7056 МИ-494-496). 2007 с. оҥоһуллубут. Композиция бүтүннүү удьурҕай мастан кыһыллыбыт, лаахтаммыт. Саха балаҕанын омооно уотунан сиэтэн ойууламмыт. Сэлии муоһуттан таба, сардаана сибэкки, кыталык кыыл ойуулара кыһыллан хомустар тиэрбэстэригэр силимнэммит. Хомустар уһуннара 8,7-9 см, тиэрбэстэрин кэтитэ 3,6 см, тылларын уһуна 8,8-9,3 см, хохуоралара 2-2,3 см. Хомустар алтан тутулуктарга иилиллэллэр. Имнэрэ суох. Удьурҕай олох кэтитэ 21,3 см, үрдүгэ 5,5 см.

           Композиция Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет тыйаатырыгар 2021 с. «Вдохновенный хомус», Өлүөхүмэ куоратыгар «Хомус земли Олонхо», «Эллээһин эллээһиннэрэ», 2024 с. Амма улууһун музейыгар «Олоҥхо дойдутун хомуһа» быыстапкаларга туруоруллубуттара.

           Захар Харитонович хомустарын (МХНМ-8716 МИ-1583, МХНМ-8718 МИ-1584) С.И. Гоголев-Амынньыкы уус төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах «Амынньыкы мичээрэ» интерактивнай куонкуруска анаан, 2013 с. оҥорбут. Түмэлгэ И.Е. Алексеев туттарбыт. Хомустар уһуннара 10-10,1 см, тиэрбэстэрин кэтитэ 2,4-3,9 см, тылларын уһуна 10,3 см, хохуоралара 2,4 см. Тиэрбэс кэтэх өттүгэр «EZ» диэн им түһэриллибит. Иккис хомус тиэрбэһигэр оһуордаах сирэйдээх.  

           Хомустар  2015-2018 сс. «Хомус земли Олонхо: Амынньыкы Уус», 2021 с. «Эллээһин эллээһиннэрэ», 2023-2024 сс. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Р.Г. Васильев аатынан Кыраайы үөрэтэр түмэлгэ «Наследие Амынньыкы», «Вселенная хомуса: Егор Борисов» быыстапкаларга туруоруллубуттара.

           Көрөргүт курдук, Эллээһин уус эллээбит үйэлээх хомустара кини айан-тутан ааспыт олоҕун, саха норуотун үтүө үгэстэрин, хомус охсуутун устуоруйатын кэрэһилии тураллар, кэнчээри ыччаты сырдыкка-кэрэҕэ угуйаллар.

⠀