Хомус түмэлэ Куосумас куйаарын кытта ситимнэспитэ 15 сыла буолла. Бу күннэргэ Куосумас куйаарыгар 2011 с. көппүт хомус маастара Реворий Гаврильевич Чемчоев-Чөмчөө уус, өрүү буоларыныы, түмэлгэ киирэн кэллэ. Быйыл Ю.А. Гагарин Куосумаска көппүтэ 65 сылынан эҕэрдэлээн туран, «Куосумас уонна хомус – быстыспат ситим» туһунан сэһэргии түһэригэр көрдөстүм.

АКП: Эн олоххор чаҕылхай түгэннэр элбэхтэр. Олортон саамай чаҕылхайдара 2011 сыллаахха эн охсубут хомуһуҥ Космос куйаарыгар көппүтэ. Космонавт О.Д. Кононенкоҕа хомускун бэлэхтээбиккэр «Хомус диэн дьоҕус гынан баран күүстээх философиялаах үнүстүрүмүөн эбит. Маннык култууралаах омугу кытта билсибиппиттэн дьоллоохпун», — диэбиттээх. Куосумаска көппүт хомуһун туһунан сэһэргии түс эрэ.

ЧРГ: Ол туһунан олох умнан кэбиспиппин. Арай «Кэҥгириэскэ бастаабыт хомуһуҥ куосумаска көтөр буолла» диэн Дьокуускайга сырыттахпына эппиттэрэ. Булгуччу куосумаска көтүөхтээх диэн оҥоһуллубатах хомус этэ.

АКП: 2019 с. Бүлүүгэ экспедицияҕа бара сырыттахпытына, уһанар остуолуҥ үрдүгэр суохапчы ыйанан турара. Ол суохапчыгын кимиэхэ эмэ туттарар былааннааххын дуо?

ЧРГ: Хаһан эрэ хантан эрэ истибиттээхпин «Эйигин солбуйар киһи кэллэҕинэ, сэрэхтэнэр» диэни. Улаханнык итэҕэйбэппин эрээри, сиэрдээх киһи буоламмын, тутуһабын. Баҕар, билэн эппиттэрэ буолуо. Суохапчыбын уонна былыргы хомустарбын бакаа кимиэхэ да биэрбэппин. Бакаа бэйэбэр сырыттыннар. Сыта-тура хомус охсуом дии. Ол эрээри саас ылар. Бытаары тахсыбыт. Айылҕаны утары барбыт суох. Дьылҕа Хааны кытта мөккүһэн туһа суох (сэмэйдик мүчүк-мүчүк гынар).

АКП: 1986 сылтан саҕалаан тимир ууһун идэтигэр Иван Федорович Захаровка – Кылыадьы Ууска үөрэммиккин. Кылыадьы Уус хомус охсорго туох сүбэни биэрбитэй?

ЧРГ: Кылыадьы ууска уонна Кирилл Мальцевка иккиэннэригэр үөрэммитим. Кылыадьы уус хайдах кутарын эҥин көрдөрбүтэ. «Бо-бо боруонса хомус куттум», — диэн көрдөрбүтэ. Дьээбэтэ-хообото элбэх этэ, ортотугар «Кыһа алгыһын» ыллаан кэбиһэ-кэбиһэ, грудной үчүгэй куоластаах этэ. Кини ойуунун таҥаһын бастаан миэхэ оҥорторо сатаабыта. Сиэрдээх-туомнаах буолан, аккаастаммытым. Онон, бэйэтэ оҥостубут буолуохтаах.

Кирилл Мальцевка эмиэ көрөн үөрэммитим. Кини улахан уус этэ. Чугастык доҕордоспуппут. Кэлин доҕордоһон, бэйэ-бэйэбитигэр сылдьыһар этибит. Үчүгэй, этигэн хомустары оҥортообут уус.

АКП: Реворий Гаврильевич, эн төрүттэргэр талааннаах иистээнньэҥнэр, уустар, булчуттар бааллар. Эһэҥ Григорьев Федот – Айаһыт диэн аатынан биллэр сорсуннаах булчут, эбэҥ Өрүүнэ илбийэн эмтээччи, оҕо көтөҕөөччү, сиэри-туому тутуһар, хомуһуннаах тылы-өһү билэр хат дьахталлары төрөтөөччү баабыскаһыт эбит. Өбүгэҕэр биллэр-көстөр уус киһи баар дуо?

ЧРГ: Таайым Испирдиэн ойуун Бүлүү Күүлэтигэр былыр үөскээн-төрөөн олоро сылдьыбыт киһи. Кини уһаммыт мала, кыһата, ойуунун тимирэ хайа эрэ киһиэхэ баарын Кылыадьы уус миигинэн ыллара сатаабыта. Бэйэтэ ылбат, оҕонньор сэрэхэдийэр буоллаҕа дии. «Эн аймаҕыҥ, таайыҥ буолар» диэн ыллара сатаабыта. Ону ийэм сөбүлээбэтэҕэ: «Былыр үйэҕэ өлөн хаалбыт дьону түөһүмэ», – диэбитэ. Ийэм Испирдиэн ойуун туһунан арааһы кэпсиирэ. «Таайым миигин сүгэ сылдьар этэ», – диэбиттээх. Владимир Кондаков кинигэтигэр сурулларынан, Испирдиэн хомуһуннаах ойуун эбит. Сэбиэскэйдэр тута кэлбиттэригэр эһэ эҥин буолан көрдөрбүтүттэн саллан, кураанах төннүбүттэр диэн кэпсииллэрэ. Бу ойуун аны уһанар эбит. Ийэм: «Быһаҕы 3-тэ хатарар этэ», – диирэ. Эккэ-аска, таҥаска диэн тус-туһунан буолар буоллаҕа. Ол этэрэ оруннаах. Мас быһаҕынан тириини быһыллыбат.

АКП: 2019 с. Бүлүүгэ экспедицияҕа бара сырыттахпытына, эйиэхэ былыргы хомустар бааллара. Ол хомустары хантан ылбыккыный?

ЧРГ: Ийэм Григорьева-Чемчоева Марина Федотовна сарсыардаттан киэһэ хараҥарыар дылы ферма үлэтигэр миккиллибит сүөһү көрөөччү, сэрии сылларыгар эр киһи толорор үлэтигэр сылдьыбыт хоһуун үлэһит, күүстээх-уохтаах да этэ. Отоһут буолан бэйэтин, миигин эмтээбит түгэннэрэ бааллар. Ийэм армияҕа барыам иннинэ хомус бэлэхтээбитэ. Олохтоох уус охсубут хомуһа. Аата биллибэт. Бороҕон эмээхсинэ эмиэ хаалаах хомуһу бэлэхтээбитэ. Таһыгар 1920 с. диэн суруктаах. Ийэм икки Бороҕон эмээхсинэ икки бэлэхтээбит хомустарын сыллара араа-бараалар, 1920-1922 сс. Били, эһиги тиийэ сылдьан, ол хомустары «Хомус түмэлигэр бэлэхтээ» диэн көрдөөбүккүтүгэр, биэрбитим буоллар, хомус ууһа буолан бүтэр буоллаҕым диэммин, туттуммутум. Ол хомустар миэхэ куруук ымыы курдуктар, уһанарбар көмөлөһөллөр.

АКП: Оскуолатааҕы кэмнэргэ уолаттарга бэстилиэт, саабыла, саа мастан кыһан оҥортуургун үөлээннэхтэриҥ кэпсииллэр. «Ол туоһутунан илиибэр-атахпар элбэх чэр онно хаалбыт», – диигин. Бастакы хомускун хаһан уонна хайдах охсубуккунуй?

ЧРГ: Хомус охсуум эмиэ остуоруйалаах. Биирдэ Серафим Павлов диэн ыраыһыт, мелодист киһи нэһилиэктэри кэрийэн, кэнсиэртии сылдьара. Мин өйдүүрбүнэн, 4-5 хомустаах сылдьара. «Музейтан уларсыбытым», – диэбитэ Н.П. Бурцев хомустара этэ. Оҕуруолаах хомус баара. Хомус сирэйин үүттээн баран, таас оҕуруо силимнээбит этилэрэ. Үс тутулуктаах хомус эмиэ баара. Хомуһуттан ыламмын, кумааҕыга саба ууран, ойуутун түһэрэ олордохпуна: «Ээ, хаһан сатаарыгын!» – диэбитэ. Испэр кыһыйа санаабытым. Баччаҕа оҥорбутум диэн өйдөөбөппүн эрээри, сыта-тура толкуйдаан оҥорбутум. Тырахтарыыстыы сылдьар кэмим буолан, бытаан соҕустук охсубутум. Онон, бастакы хомуһум, мин иһиттэхпинэ, тыаһа сүрдээх үчүгэй этэ. Охсон истэҕим аайы, хомустарым тыастара тупсан иһэргэ дылылар этэ. 40-ча сыл хомус оҕустум.

АКП: Эйиэхэ уһуйуллубут үөрэнээччилэргиттэн Мальцев Михаил, уолуҥ Радомир, сиэниҥ Владий туспа суоллаах-иистээх уустар. Сиэниҥ Владий «Саха хомуһун дьүрүһүйэр тыаһа» диэн ааттаах реферат суруйан, олохтоох хаһыакка бэчээттэппитигэр «эһэм курдук уус буолуом» диэн баҕа санаатын эппит. Туйаххын хатарар уус тахсан эрэрин көрөбүн.

ЧРГ: Хас да үөрэнээччи кэлэн үөрэммитэ. Софья Акимова, Михаил Мальцев. Билигин Үөһээ Бүлүүттэн Родион Михайлов диэн 40-ча саастаах СПТУ учуутала кэлэн үөрэнэ сылдьар. Кэлбитэ аҕыйах ый буолла. Быһах, хомус саҥа оҥортоон эрэр эбит. Уустары кэрийэн үөрэниэ үһү. Петр Осипов, Николай Гоголев, Иван Павлов миэхэ үөрэммэтэхтэрэ. Сиэним Владий Дизайн кэллиэһигэр үөрэнэр кэмиттэн уһанар. Хампа кыыһа кэргэннээх, оҕолоохтор. Олохтоох оскуолаҕа уһуйааччынан үлэлиир. Хомуһунан дьарыгырар. Уһанар кыһата – гарааһа. Хомус түмэлин 35 сыллаах тэрээһинигэр анаан ыытыллыбыт «Өрөгөй хомус» күрэхтэһиигэ кыттыбыта. Сиэним талааннаах. Мин туйахпын хатаран эрэр диэн сэмээр үөрэбин.

АКП: «Дьахтар киһи тимиргэ чугаһыа суохтаах» диэн өйдөбүлү эн туох диэн сыаналыыгын?

ЧРГ: Софья Акимова кэлэн: «Хомус охсорго үөрэтиэххин сөп дуо?» – диэн ыйыппыта. Ону: «Кэл ээ», – диэбитим. Дьахтарга сыһыаннаах бобуу-хаайыы баарын билбэт буоллахпыт дии. Билбэккэ оҥорбуккун айылҕа бырастыы гынар үһү. Оттон билэ-билэ оҥорор иэстэбиллээх буолуон сөп. Күн устата төһө алҕаһы оҥорбуккун билбэт буоллаҕыҥ.

АКП: Реворий Гаврильевич, инники тугу былаанныыгын?

ЧРГ: Ийэм-аҕам уһун үйэлэммиттэрэ, 90-ннарын ааһа олорбуттара. Онон, хомуспун өссө да охсо түһэр былааннаахпын.

АКП: Реворий Гаврильевич, интервьюҥ иһин махтанабын. Саха хомуһа чэчирии сайдарын туһугар илиигин араарбакка ай-тут, үлэлээ, доруобай сырыт, этэҥҥэ буол!

Интервьюну ылла: К.П. Аммосова, Хомус түмэлин билимҥэ уонна сырдатыы үлэтин мэтэдииһэ,

Дьокуускай к, Хомус түмэлэ 10.04.2026 с.