ХОМУС ТҮМЭЛИН ЭКЭСПЭДИИССИЙЭТЭ – КЭБЭЭЙИГЭ

Кэбээйи – «күндэлэс күрүлгэн кыһалаах Күкүр Уус күрбүйэ уһаммыт» түөлбэтэ. Күкүр уус – Кэбээйигэ олорон ааспыт киһи. Толору аата-суола Андрей Филиппович Терехов диэн. Кини Суорун Омоллоон «Күкүр уус» дырааматын сүрүн дьоруойа. Айымньы 1934 с. суруллубут, тыйаатырга аан бастаан 1935 с. туруоруллубут. Суруйааччы ол туһунан аан тылыгар бэлиэтээбитэ. Күкүр уус оҥортообут бөҕөҕө уонна хамыйаҕа Кэбээйи кыраайы үөрэтэр түмэлигэр көрдөрүүгэ тураллар. Чахчы да сиэдэрэй, бөҕө-таҕа оҥоһуктар.

Муус устар 20 күнүгэр Хомус түмэлин уочараттаах экэспэдииссийэтэ Кэбээйигэ 30-ттан тахса сыл устата олохсуйан олорор Артем Алексеевич Киренскэй хомус  охсор ньыматын үөрэтэ-чинчийэ, видеоҕа устан үйэтитэ айаннаата.  

Артем Алексеевичтыын, эрдэ болдьоспуппут курдук, Хомус түмэлин үлэһиттэрин Аммосова К.П. уонна Борисов И.Г. сыыдам сырыылаах көлөтүгэр олордон, Кэбээйигэ киэһэлик сөпкө тиийдибит. Киренскэйдэр дьиэ-уот маанытын туттан, сүөһү-ас дьоһуннааҕын тэринэн, Кэбээйигэ олохсуйбуттара ырааппыт. Кэргэнэ Марина Семеновна, дьиэлээх хаһаайка сиэринэн, үөрэ-көтө көрүстэ, маанылаах сандалытыгар олорто, үүттээх чэйинэн, байбаралаах алаадьытынан, минньигэс баахылатынан күндүлээтэ.  

Хаһан да буоларыныы, экэспэдииссийэ үлэтэ баһаам, бириэмэтэ ыгым буолааччы. Онон, бириэмэни халтайга ыыппат сыалтан, киэһээҥҥи аһылык кэннэ Кэбээйи ытык кырдьаҕаһыгар Савва Николаевич Тимофеевка бардыбыт.

Хомусчут, алгысчыт – Савва Николаевич Тимофеев 

Савва Николаевич олоҕо Киренскэйдэртэн чугас эбит. Кырдьаҕаһы аймахтара кыргыттар Марина уонна Ксенья хардары-таары көрөллөр, сууйан-сотон, хомуйан-имийэн, кырдьаҕас хоп курдук олорор, дьиэтэ гааһынан ититиллэр буолан, ип-итии. Киирэр ааҥҥа хобо-чуораан, буотала, ийэ чуораан ыйанан тураллара киһи хараҕар быраҕыллар. Аан холуодатын үөһэ өттүгэр эриэн ситии быа ыйаммыт. Савва Николаевич олору «бэриэтчиттэрим» диэн ааттыыр эбит.

Киирээппитин кытта аан утары турар аһыыр остуол уонна мас ыскаап икки ардыгар санныгар дылы охсуллар баттаҕын кэтэҕэр чөмөхтүү бааммыт, хаттык бэргэһэтин оройугар ууруммут кырдьаҕас туран эрэн маҥан кыллаах дэйбииринэн дьалбыйа, чуораанынан кылыгырата көрүстэ. Кэлбит ыалдьыттар, саха сиэринэн эҕэрдэлэһээт, туох сыаллаах-соруктаах сылдьарбытын билиһиннэрдибит, устарга бэлэмнэннибит.  

Савва Николаевич туһунан кылгастык билиһиннэрдэххэ, кини 1941 с. Кэбээйигэ төрөөбүт. 1975 с. СГУ саха салаатын бүтэрэн кэлээтин кытта, саҥа тутуллан киирбит кулуупка дириэктэринэн анаабыттар. 1967-1977 сс. лиэктэринэн, олохтоох араадьыйа эрэдээктэринэн, олохтоох сэбиэт дьокутаатынан талыллан үлэлэтэлээбит. 1977 с. кулуупка туруорааччы режиссерунан анаммыт. Кулууп дьиэтэ уокка былдьаммытын кэннэ, «Сайдам» тыйаатыры туттарбыт, өр сылларга дириэктэрдээбит, режиссердаабыт. Ити кэмнэргэ П.А. Ойуунускай Улуу Кудаҥсатын, Кыһыл Ойуунун оруолларын тыйаатыр сыанатыгар толортообут. 1957 с. хоһоон суруйан саҕалаабыт. Онон, Савва Николаевич сэбиэскэй кэмҥэ үлэ бөҕөнү үлэлээбит, айылҕатын талаанынан үөрүүлээх тэрээһиннэргэ, урууларга алгысчыт быһыытынан биллибит киһи эбит. Кини Кэбээйи улууһун бочуоттаах олохтооҕо, СССР култууратын туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, кыраайы үөрэтээччи. Саха норуотун култууратын, үгэстэрин, сиэрин-туомун туһунан билиитин-көрүүтүн элбэх кинигэҕэ тиспит: «Мучумаан күннэр» (2007), «Дьону үөрдэ сылдьаары» (2013), «Кэбээйи дьоно» (2013, 2014, 2016, 2017), «Эр Бэрдэ Элик үтүөтэ Эрдьигэн Бэргэн» олоҥхо (2018), «Чабырҕахтар» (2018), «Лоокуут уонна Ньургуһун» (2019), «Саха былыргы ыһыаҕа» (2019), «Кэбээйи олоҥхоһуттара» (2020), «Кэбээйи Лоокууттара уонна Ньургуһуннара» (2020), «Иннокентий Левин — Ньээчэс» (2023), «Кэбээйи түөлбэтин фольклора» (2025).

Савва Николаевич былыргыны билэрэ-көрөрө элбэҕэ сөхтөрөр. Олортон Амыынчык уус туһунан ахтыытын күтүөтэ А.А. Киренскэй  2023 с. Хомус түмэлигэр аҕалан туттарбыта.

Былыр-былыргыттан саха норуотун олоҕун уһун тыыннаабыт дьонунан уустар буолаллар. Кинилэр оччоттон-баччаҥҥа диэри дьиэ эргин, хаһаайыстыбаҕа, үлэҕэ-хамнаска туттуллар тэриллэринэн толору хааччыйан кэллэхтэрэ. Ол чахчылар тустарынан Саха сирин чинчийбит бастакы айанньыттар В. Беринг, Р.К. Маак, А.Ф. Миддендорф, И.А. Худяков о.д.а. суруйууларыгар бэлиэтээһиннэр элбэхтэр. Онно этиллэринэн, «…тимир уһаарааччылар, көмүс кутааччылар, уустар олус сүрэхтээхтэр, сатабыллаахтар…» диэн сөҕөн-махтайан суруйаллар.   

Мантан аллара С.Н. Тимофеев Оҥорхой аҕатын ууһуттан төрүттээх Амыынчык уус уонна Күкүр уус тустарынан кэпсээнин билиһиннэрэбин.

Амыынчык уус

Амыынчык уус дьиҥнээх аата Наум Наумович Левин диэн, быһа холоон, 1907 с. Кэбээйигэ төрөөбүт. Оҕус Тириитэ диэн ааттаах сиргэ сааһын тухары олохсуйан олорбут. Олох кыра эрдэҕиттэн тэстибит чаанньыгы, тимир иһити иһэрдэн саҕалаан, уус дьарыгар ылларбыт. Холкуос саҕана саамай тутаах үлэһит буолан, былдьаһыкка-ыҥырыыга сылдьыбыт. Тимири эллээн, уулларан-уһааран, уһун үйэлээх, бөҕө-таҕа гына оҥорон, холкуос үлэтигэр улахан көмөлөөх уус эбит. Оччотооҕу кэмҥэ тимир уустара хас холкуос аайы бааллара. Сарсыарда үлэ күнэ тимир ууһа кыстыкка чапчыйар тыаһыттан саҕаланааччы. Амыынчык уус тустаах үлэтин таһынан, быһаҕы охсоро, тимир тэриллэри, хомуһу оҥороро, сороҕор тараах, кырабыайка да оҥорон, чугас аймахтарыгар биэрэрэ биллэр. Амыынчык уус охсубут хомуһа чугас аймахтарыгар, Левин Иннокентийга, Арылхай оҕонньорго, ордон хаалбыт. Төһөлөөх элбэх былыргы саха ууһун тэриллэрэ сүппүтүн ааҕан сиппэккин. Саха уустара дьиэҕэ туттуллар тэриллэри: быһаҕы, сүгэни, хотууру, баһымньыны, кыһыаҕы о.д.а. тэриллэринэн толору хааччыйаллара. Ол саҕана тимир тэриллэри маҕаһыынтан атыылаһыы диэн суоҕа. Амыынчык курдук уустар Кэбээйи биэс улахан аҕатын ууһугар ааҕа бааллара. Сахалар дьиэҕэ-уокка, күннээҕи кыһалҕаҕа туттарга тимири, алтаны, дьэс алтаны, үрүҥ-кыһыл көмүһү, хорҕолдьуну тутталлара… Былыргы курдук бөҕө-таҕа тэрил аны көстүбэт буолла.

Күкүр Уус оҥоһуктара: бөҕөх уонна хамыйах. Быһа холоон XX үйэ саҥата. (Кэбээйи кыраайы үөрэтэр түмэлэ)

Күкүр уус

Савва Николаевич Күкүр уус туһунан кэпсээнин ситэри-хотору кэпсииригэр аймаҕа Марина Семеновна Киренская көмөлөстө. «Күкүр уус Андрей Филиппович Терехов диэн ааттаах Кэбээйигэ төрөөбүт киһи. Төрүттэрэ 1763 с. сурукка тиһиллибит. Күкүр уус 1863 с. төрүөх курдук. Иккитэ ойохтоммут. Бастакы ойоҕор 5 оҕолоох, онтон огдообо хаалан, эдэр кыыһы ойох ылбыт уонна 16-та оҕоломмуттарыттан 5 оҕо тыыннаах хаалан, оҕо-уруу тэнитэн олороллор. Уларыйыы-тэлэрийии саҕана, Кэбээйигэ Нам, Горнай, Бүлүү сирдэрин холбообуттар. Күкүр уус эрэй бөҕөнү көрбүт оҕонньор этэ, көмүһүнэн уһанарын иһин кулаахтааннар сыылкаҕа Намҥа ыыта сылдьыбыттара. Уус дьоҕурдаах буолан, тас үлэҕэ сылдьыбыт. Арбаҥда диэн Кэбээйигэ киириигэ баар сиргэ олорбута. Аана диэн кыыһа иккис ойоҕуттан саамай улаханнара эбит. Кыыс Суорун Омоллоон «Күкүр уус» дырааматыгар Күннэй диэн аатынан киирбит. Айымньыга киирбитинэн, кыыһы кэлин Күннэй-Аана диэн ааттыыллар этэ, хос аат курдук. Өндөрөй оҕонньордоох Кэбээйини төрүттээбит саамай кырдьаҕас ыал этэ», – диэн Савва Николаевич кэпсиир.

Кэпсэтиигэ Марина Семеновна кыттыһар: «Быйылгы Олоҥхо ыһыаҕар «Күкүр уус аата ааттаныахтаах» диэн аан бастакынан көмүс оҥоһук күрэхтэһиитэ буолуохтаах. Уустар олохтоох түмэлгэ көрдөрүүгэ турар Күкүр уус көмүстэн оҥорбут бөҕөҕүн үтүгүннэрэн, алтантан бөҕөх оҥорон аҕалыахтаахтар. Хомус оҥоһуутун күрэхтэһиитигэр олохтоох уус Артем Алексеевич охсубут «Үргэл» хомуһун куопуйатын охсон аҕалыахтаахтар. Маннык күрэхтэһии «саҥалыы ураты быһыылаах хомустары тарҕатыахха» диэн өйдөбүлтэн киирдэ. Дьон-сэргэ сэҥээрдэ. Артем Алексеевич үс бастакы кыайыылаахха бириис туруоруохтаах. Онон, Олоҥхо ыһыаҕа олус интэриэһинэйдик уонна үрдүк күүрүүлээхтик барыахтаах».

Савва Николаевич кэпсээнин салгыыр: «Федор Прокопьевич Сметанин — Чомчо уус диэн 104 сааһыгар диэри олорбут уус баара. Орто хомустары охсор этэ. Күкүр уус хомустарыгар оонньоон бөҕө этим. Чугас олорбуппут, аймахпыт буолан, уларсаммын оонньуу сылдьыбытым. Наһаа үчүгэй дьырылас тыастаах хомус этэ. Оҕонньор сайын уһанара. Туох тимиртэн охсоро улахан кистэлэҥ этэ. Кини хомус охсубут сирин билигин булбаппыт, ол эрээри кэпсииллэр этэ, мантан тукулаан диэки бардахха баар диэн».   

Остуолга биэс хомус сытар: Н.П. Бурцев, И.Н. Готовцев, А.А. Киренскэй гиэннэрэ. Савва Николаевич Хотуоһап хомуһун ылан, уоһугар даҕайар, үөрүйэх баҕайытык тылын охсуолуур кэмигэр Марина Семеновна кэпсиир: «Савва Николаевич урут култуураҕа үлэлиир эрдэҕинэ, мөһөөччүгүнэн, 100-чэкэҕэ тиийэр хомустааҕа». «Олох түргээтиэ суохтаахпын, бытаан баҕайытык охсуллуохтаах, – диир кырдьаҕас хомусчут уонна хомуска сахалыы матыыбы тардар. «Ити «кэпсээн-ипсээн кэҕий дуу, оонньоон-көрүлээн иһиий дуу», – диэтим диир. «Хомуска Харычыан аҕаһым үөрэппитэ. Кини аҕам Ньукулай оҕонньор бииргэ төрөөбүт балта, эбэбит курдук этэ. Былыр хомуһунан наар киһини хоһуйаллара. Бу киһи хайдах туттан-хаптан сылдьарын», – диир уонна эмиэ хомуска тардар. «Ыллаан-туойан эҥсэлит дуу» диэтим, «кэпсээн-ипсээн кэҕий дуу», «кэпсээн-ипсээн иһиий дуу, оонньоон-көрүлээн иһиий дуу» диэтим. Олох бытааннык охсон, ритмҥэ киириэхтээххин», – дии-дии кырдьаҕас хомуһугар тардан иһитиннэрдэ. Бүтэһик кэрчиги хаста да хатылаата.

Ити курдук икки чаас биллибэккэ ааста. Савва Николаевич сылайа быһыытыйда эрээри, киэһэ уон чаастаах араадьыйа биэриитин көтүппэккэ истэр кэмэ тирээн кэлбитинэн, ытык кырдьаҕаһы кытта быраһаайдаһан, түспүт ыалбытыгар, Киренскэйдэргэ, бардыбыт.

Хомус дэгиттэр ууһа – Артем Алексеевич Киренскэй  

Муус устар 21 күнэ. Дьокуускай куораттан Кэбээйигэ дылы алта чаас айанныыр эбиккин. Ол тухары Артем Алексеевич ис туруга аһыллан, ууска уһуйуллуу уратытын, сиэрин-туомун, олоххо тус көрүүтүн тустарынан сэһэргээтэ. Кини кэпсээнин истэ олорон, «…Кыкырый-кикирий тимири, Кыырыктаах тоҥуулаах эр игии, Тордохтоох тоҥууккаҥ аалыыта Очуостаах булгунньах буоллаҕа…» диэн Суорун Омоллоон «Күкүр уус» дырааматыттан кэрчиги санаан кэлэбин. Чахчы да бу тыллар Уус Алдантан төрүттээх Кэбээйигэ олорор дэгиттэр талааннаах уус Артем Алексеевич Киренскэйгэ анаммыт курдуктар.

Сарсыарда эрдэттэн Артем уһанар кыһатыгар таҕыстыбыт. Кыһа иһэ толору сэп-сэбиргэл, мал-сал, этэргэ дылы, «манна туох суоҕуй?» диэххэ эрэ сөп курдук. Эрдэ сүбэлэспиппит курдук, Артем Алексеевич хомус охсор ньыматын сиһилии, ымпыгар-чымпыгар тиийэ көрдөрүөхтээх, ол быыһыгар хомус охсорго кимтэн үөрэммитин, охсуу кистэлэҥнэрин, инники былааннарын, хомус охсуу былыргы үгэстэрин, сиэрин-туомун тустарынан саас-сааһынан кэпсиэхтээх.    

Ууска уһуйуллуу. Артем Алексеевич уһанар остуолугар олорон кэпсээнин маннык саҕалаата: «Мин уһанан саҕалааһыным сэбиэскэй тутул, сопхуостар ыһыллыыларын кытта сөп түбэһэр. Оччолорго баҕатыйан туран, Мандар ууска, онтон Кылыадьы ууска биирдии ый олорон уһанарга үөрэммитим. Бу дьиэбин 1999 с. туттан киирбитим. Уһанар сирим суох буолан, эһиилигэр, хаар түспүтүн, кыстыкка киирбит кэннэ, дьиэм маһын тобоҕунан балаҕан курдук быһыылаах уһанар кыһабын туттубутум. «Түргэнник туттуохха» диэн санааттан. Ол кыһын киирбитим. Газ киирэн турар буолан, тута онно холбоппутум. Хомустарбын Кылыадьы уус ньыматынан тоҥнуу таптайабын. Оннук ньыматын Кылыадьы: «Тоҥнуу эрийэ тардабын», – диирэ. Уһана киирээт, остуолум лаампатын холбуубун. Тоҕо диэтэххэ, күн уота лаампатааҕар күүстээх, утары кыайан көрбөккүн. Аны тугу эмэ ыпсараары гыннахпына, күн уотугар кээмэйин албыннатабын. Ол иһин түннүкпүн сабан кэбиһэбин. Былыр этэллэр эбит «уус оҥоһугун күн көрүө суохтаах» диэн. Хомустарбын эрийэ тардан баран, таптайан кэтирэтэбин. Ол кэтирэтии мээнэ кэтирэтии буолбатах. Ол аата «тимир сааһын ыгыы» диэн буолар. Тимир эмиэ саастаах, ол тэнийэ сылдьарын ыган биэрдэххэ, тимир кытаатар. Чыыстайдаан ааллараҕын, ол кэннэ остуол чыскытыгар ытыттаран баран 45º эрийэ тардаҕын. Сороҕор ити кыраадыска тиэрдибэппин. Сыҥаахтарын суолаҕын аалабын, оччоҕо хомус быһыыта тахсан кэлэр. 8 миллиметрдээх каатанкаттан охсобун. Уһунун 17,5 см гына быһабын. Хомус куорпуһун кэтирэтэ таптайдахха, уһуна 10-10,3 см буолуохтаах. Ол хомус хайдах тыастаах буоларыттан тутулуктаах. Кээмэй тимирим, хомус тылын курдук, синньигэс быһыылаах. Намыһах тыастаах хомус гынар буоллахпына, ахтатын икки ардын кэтирэтэн биэрэбин. Тылын ортотуттан саҕалаан аалабын. Кылыадьы этэр буолара: «Хомуһу чыычааҕын аттыттан аллара диэки ааллахха, тыаһа суох буолар уонна үйэтэ кылгыыр», – диэн. Дьэ ол иһин ахтатын диэкиттэн (ортотуттан) аалан саҕаланыахтаах уонна тылын төбөтүн уонна төрдүн диэки барыллыахтаах». 

Каатанка тимирин суолахтаах мээрэй маска уурар: «Бу мээрэй мас араас  кээмэйдээх. Олор туһаайыыларынан харандааһынан сурааһыннары түһэртиибин уонна тимир эрбиинэн эрбиибин». Турба быһаҕастарынан иһэрдэн оҥорбут хомуһу эрийэр станогар тимирин эрийэ тардар. Оччоҕо хомус куорпуһа тахсан кэлэр эбит. Сыҥаахтарын иһинээҕи  иэдэстэрин чарааһата аалларарга сыҥаахтарын 45º атытар уонна уһуктаах тимиринэн хомус сыҥааҕын ахтатыттан төбөтүгэр диэри сурааһын тардар. Остуол чыскытыгар хомуһун сыҥааҕыттан ытыттарар уонна ис кырыытын игиинэн аала-аала кэпсиир: «Кылыадьыга 1994 с. алтынньы-сэтинньи ыйдарыгар үөрэммитим. Мандарга үөрэнээт, тута киниэхэ кэлбитим. Сыҥаахтарын кырыыларын таһаарарга электрическэй чочуга улаханын эрэ аалларабын. Ол кэннэ илии игиитинэн аалабын, били, сурааһыммын таарыйар-таарыйбат гына. Чочуга хото аалларбаппын, аһара аалларан кэбиһиэххэ сөп. Тас иэдэстэрин аалыах иннинэ эмиэ бэлиэ сурааһыннары тардабын. Олору эмиэ таарыйар-таарыйбат аалабын», – дии-дии игиинэн аалан бүтэр уонна эрийэ туппутун оннугар түһэрэн көннөрөр.

Хомус тылын ылан тутан көрөр уонна этэр: «Хомус тылын аллара өттүн кутурук курдук уһаттахха, олох атын тыастаах хомус тахсар. Тоҕо диэтэххэ, манна хомус тыла икки сиринэн туттарыллар. Бу хомуска боруонса тимир киэргэли эбиэхтээхпин, оччоҕо тыаһа уларыйыахтаах. Онон хомус тылын кутуругуттан тыас эмиэ тутулуктаах буолар. Оттон тылын төрдүнэн быһан кэбистэххэ, тыаһа эмиэ уларыйар. Мельхиор оһуордаах хомустарым тыллара икки тутулуктаахтар уонна киэргэл оһуордаахтар, онон тыллара бөҕөтүк олороллор. Хомуһу элбэхтэ оҥордоххо, итинник билии кэлэр. Намыһах тыастаах хомуһу оҥорорго тылын уһунун 18-18,5 см гынабын. Кини ыйааһыныгар барар уонна уһаан биэрэр. Оттон үрдүк тыастааҕы оҥороргор тыла кылгас буолар».

Ыстахаанабыскай эрбии. «Урут өрдөөҕүтэ, хомус охсон саҥа саҕалаан эрдэхпинэ, ыскылааттан биир дьааһык ыстахаанабыскай эрбии булан турабын. Дьааһыкка 40 устуука киирэр. Уһаммытым 36-с сылын тухары бу эрбиим дьэ бүттэ. Аахпатаҕым эрээри, биир эрбии туоһуттан элбэх хомус тыла тахсар эбит. 1990-с сылларга итинник эрбиилэр сүппүт кэмнэрэ этэ. Быйылгы Олоҥхо ыһыаҕар хомустарым тылын бу соҕотох хаалбыт эрбиим туоһуттан оҥоруохтаахпын, 40-ча тахсыахтаах диэн былаанныыбын. «Ааттыын «ыстахаанабыскай» дэнэр. Норуот ааттаабыт. Бэрэбинэни хайытар эрбии дэнэр. Тимирэ кытаанах, инньэ гынан хомуһум тыаһа олох атын буолар. Хомусчуттар: «Хомуһуҥ тыаһа олох атын», – дииллэр. Хомус тыаһа эрбии туоһун халыҥыттан олус тутулуктаах, миллиметринэн буоллаҕа дии. Этэрим курдук, ууһу айылҕа бэйэтэ бэлэмниир эбит. Бу үлүгэрдээх биир дьааһыгы миэхэ ууран туруордаҕын көр! Бу мотуор эҥин, бу барыта (кыһатын иһин эргиччи ыйар) дьон биэрбит тэриллэрэ. Оччолорго маҕаһыыҥҥа да атыыламмат этэ. Дьэ айылҕа ити курдук эйигин уус буоларга бэлэмниир эбит», – диэн кэпсии-кэпсии эркиҥҥэ ыйанан турар эрбиини аҕалан көрдөрөр. Чахчы илии эрбиитинээҕэр халыҥ уонна модьу эбит.

 Хомус тыла. «Хохуоратыгар 4 см хааллардахха, тутарга үчүгэй, табыгастаах буолар», – диир. Хомус тылын куорпус ортотунан тутар уонна сыҥаах ахтатын, тыл олорор суолаҕын, хохуоратын туһаайыыларынан харандааһынан сурааһын тардан бэлиэтиир.  «Саамай кылаабынайа бу ахтатынан бэлиэтэниэхтээх. Аалыыны мантан саҕалыыгын», – диир уонна бэйэтэ оҥостубут «тылын ууран аалар маһын» остуол чыскытыгар ытыттарар. Хомус тылын мээрэй мас суолаҕар уурар уонна суус кумааҕынан аалар. «Бу суолахха ууран аалаҕын, оччоҕо тыла хамсаабат. Тимир дьэбинин ааларга 14-тээх тоҥуулаах кумааҕы барсар», – диир ааларын быыһыгар. Суус кумааҕы дьэбинин ситэ-хото кыайбата быһыылаах, ол иһин тимир игиитигэр көһөр. «Хомус тылыгар барсыан сөптөөх эрбиини токурутан көрөҕүн. Тимирэ үчүгэй буоллаҕына, эрбии оннугар түһэн хаалар. Эрбии тимирэ барыта биир буолбат. Сорох уустар охсон-тыган көрөөччүлэр. Токурутан көрөн бэрэбиэркэлиир  ордук. «Тимири чочуга ааллардахха, уматан кээһэбит» диэни сорох уустар билбэт буоланнар тыаһын кыайан ылбаттар. Үрүҥ уус эмиэ инньэ диирэ. Саамай кылаабынайа тылын аалыытыгар сыттаҕа дии. Мин наар илиинэн аалабын», – субу-субу тохтуур, тылын төһө сөпкө аалан иһэрин бэрэбиэркэлиир.

«Бүөтүр Уоһукап 2004 с. Бүлүүттэн анаан-минээн, ыйдаран-хайаан киэһэлик кэллэ. «Ыраахтан кэлбит киһи киирэн чэйдээ», – диэбиппин, – «Суох, кыһаҕар тахсыахха!» – диэн таҕыстыбыт. Кыһабар киирэн иһэн: «Кэбээ-эс, мин сылдьыбат дойдум эбит!» – диэтэ. Мин дьиктиргээтим. Кырдьаҕас бөрө тугу эрэ билбитэ буолуо… Үс хоммута. Ол тухары кыһабар үктэнэн көрбөтөҕө. Интэриэһинэй дии… Сэрэйбитим буолан баран… Ааппын ааттаан кэлэн баран, киириэхтээх этэ буоллаҕа. Айаннаан кэлиэр диэри тугу да билбэккэ кэллэҕэ дии», – диэн дьикти түгэни быктаран ааста. «Итэҕэл быһыытынан, эр да киһи, дьахтар да (атын киһи) кыстык үрдүгэр олоруо суохтаах. «Олорбут сиргэр баас тахсар» дииллэр. Аны Кылыадьы уус эппитэ: «Уус дьиэтигэр дьахтар үөрүүтүгэр киирэр, эр киһи соругар киирэр», – диэн. Дьэ, эргитэн таһаар эрэ, туох диэбиттэрэ буолуой?! «Дьахтар үөрүүтүгэр киирэрэ» диэн ууска ытарҕа-биһилэх, симэх оҥортороору, оттон «эр киһи соро» диэн «уус бу тэриллэрэ миэхэ бааллара буоллар, мин уһанарым буоллар» диэнэ кини соро, киниэхэ оннук тэрилэ суох буоллаҕа дии. Кылыадьы эттэҕинэ сөп курдук.

Чыскыга ытыттарыллыбыт маска хомус тылын кыһарыйа тутан тардыалаан көрөр: «Үрдүк соҕус тыастаах хомус тахсыах буоллаҕына, маннык тутан тартахха дырылыыр. Оттон намыһах тыаска дырылаабат», – диир. «Хомус тылын олордор сахха кырыылыыгын, эрдэ аалларан кэбиспэккин. Урут барытын оҥорон кэбиһэн баран, батары саайан кэбиһэр этим. Оннукка дьэ көтүттэрэр. Билбэт буоллаҕым дии. Элбэҕи оҥордоххо, сыыһаҕыттан үөрэнэҕин», – диэн кэпсии-кэпсии уһанар остуолуттан синньигэс тылбыы курдук маһы ылар: «Ыраатта-аа, Кылыадьыга үөрэнэ сылдьан оҥостубуппун илдьэ сылдьабын, 30-ттан тахса сыл буолла. Кини этээтин кытта сонно тута оҥоруохтааххын. «Дьиэбэр тиийэн оҥостуом» диэтэххинэ, умнан кэбиһиэххин сөп. Ол иһин оҕонньор көрөн олордоҕуна оҥостубутум. Бу мас көмөтүнэн тыл олоруохтаах суолаҕын (олоҕун) бэлиэтиибин. Хомус тылын икки сыҥаахтарын икки арда тэҥ соҕус буолуохтаах. Маннык гынан наарба анньарга сыантырын булларабын. Мин маны «кыбытар мас» диэн ааттыыбын», – диир уонна хомуһун кумааҕыга кыһарыйа тутар уонна боробулуоха үүйүүлээх тылбыы курдук синньигэс маһынан кыбыта туттарар уонна уһуктаах тимиринэн суолах суолун бэлиэтиир. «Аны штангенциркулунан тыл халыҥын кээмэйдиигин. 1,3 мм буолла. Аны маны тыл киирэригэр-тахсарыгар оросчуоттааҥҥын 1,7 мм кэтиттээх гына сурааһын тардан бэлиэтиибин. Сурааһын көстөрүн наадатыгар суус кумааҕынан тиэрбэс кэтэҕин аала түһэбин, ол кэннэ сурааһын тардабын. Ити аата тыл олоруохтаах суолаҕын 1,7 мм дириҥнээх гына аалыахтаахпын. Хаһарга табыгастаах буоллун диэн, үттэнэн суолах ортотугар суол хаалларабын», – диир уонна үүттүүр станокка тиийэн эриттэрэ охсон ылар.

Чыскыга ытыттарыллыбыт түөрт хайаҕастаах көнө маска хомуһун тиэрбэһиттэн иҥиннэрэр. Ити аата тыл олоруохтаах суолаҕын ааларга бэлэмниир. «Бу хомус суолаҕын ааларбар аналлаах мас тэрилбин бэйэм оностубутум. Кылыадьы гиэнэ маннык курдук эрээри, кини тоһоҕонон туттарар этэ. Миэнэ мас ытаһалар. Тимиргэ хамсыа эҥин дии санаабын. Бастаан икки токур тимиринэн хомус тиэрбэһиттэн туттарабын, ол кэннэ түөрт сиринэн маһынан ытаһалыыбын. Оччоҕо элиэ кутуругун ааларбар олох хамсаабат. Үс кырыылаах игиинэн ааллабын», – диэн билиһиннэрэр.

Хомус тылын аала олорон: «Эдэр уустар хомус тылын кэнниттэн кыҥыыллар. Оннукка хомус сыыһата-халтыта, ситэтэ-хотото көстүбэт. Ол утары тутан көрдөххө эрэ көстөр. Ол иһин быыстапкаларга уустар хомустарын бэрэбиэркэлээччибин. Сүбэлиирбин сорохтор ылыналлар, сорохтор ылымматтар. Онуоха кырдьаҕастарынан киирэбин: «Оҕонньоттор оройго биэриэхтэр этэ», – диибин. Оччоҕуна сүбэбин син ылынааччылар. Мөккүөрдээх да эдэр ыччаттар бааллар».   

Хомус тылын кырыытын аалыы. «Кылыадьы уус «тохсус көлүөнэ ууспун» дииирэ. Оҕо эрдэҕиттэн уус көмөлөһөөччүтүнэн сылдьыбыт. Төрүттэригэр ааттаах-суоллаах уустар бааллар эбит. Дьээбэлээх оҕонньор этэ», – дии-дии харандааһынан хомус тылыгар тыас тахсар сирин ханан аалыахтааҕын бэлиэтиир, илии чыскытыгар ытыттарар уонна кырыытын игиинэн аалар, кыҥыы-кыҥыы бэрэбиэркэлиир, тохтуу-тохтуу суустуур.   

Тылын олордуу. Хомуһун остуол кыстыгар уурар. «Аллараттан саҕалаан охсуолуугун. Наар биир сиргэ оҕустахха, ханньары баран хаалыан сөп. Дьэ, бу курдук аргыыйдык охсоҕун. Бу үрдүнэн хамсаан да хаалыан сөп», – дии-дии тылын хардары-таары өтүйэнэн охсуолаан суохайар, лиис кумааҕыга кыһарыйан көрөн бэрэбиэркэлиир.    

Сыҥаахтар ис кырыыларын кытта хомус тылын тэҥнээһин. Хомуһун остуол чыскытыгар ытыттарар, газовай күлүүһүнэн сыҥаахтарыттан көннөрө тардыалыыр. Кумааҕыга кыҥаан көрөр. Хаһан «сөп буолла» диэр диэри төхтөрүйэн ыла-ыла кыҥыыр-тэҥиир, кыҥыыр-тэҥниир итиэннэ: «Кылыадьы маһынан охсон көннөрөр буолар этэ. Эрдэ полировкалаатахха, өтүйэ-чыскы суола хаалан хаалааччы. Оччоҕуна, хаттаан кылабачытыаххын наада. Ол иһин кэлин полировкалыыр ордук. Оҕонньор билэрэ-көрөрө бэрт буолан, аҕыйахта саайан кэбиһэрэ», – диир. Ити кэннэ хомуһун икки сибиниэс икки ардыгар кыбытар, онтон чыскыга ытыттарар уонна уһун синньигэс маһынан сыҥаахтарын төбөлөрүн туһунан саайталыыр. Ити аата хомус тылын уонна сыҥаахтарын ис кырыыларын кытта бүтэһиктээх тэҥнээһини оҥорор.     

Хохуоратын токурутуу. Хомус тылын бензининэн барар горелкаҕа кытарда-кытарда хохуоратын токурутар. Ол быыһыгар хомус эмтиир кыаҕын туһунан сэһэргиир: «Кылыадьы уус «тыастаах», ол аата киһи ньиэрбэтин таарыйар хомус эмтиир» диирэ. Хомуһунан эмтии олорор киһини да, үтүөрбүт киһини да көрө иликпин. Үрдүк тыастаах эмтиир хомустары оҥорторо диэн кэлээччилэр. «Хомус кыаҕын билэллэр быһыылаах» дии саныыбын эрээри, ыйыталаспаппын. Дьарыгырар дьон билэллэрэ буолуо. Интэриэһиргиирим диэн «Үөһээҥҥилэр эйигин ыйан ыыттылар» диэн кэлэллэрин. Ыйыттахха, «түүлбүтүгэр кэлэр» дииллэр. Дьэ, дьикти…

Сиэр-туом. «Ый аҥаара курдук бултуу барааччыбын, ол эрээри тулуйбакка-тэһийбэккэ, этэргэ дылы, кыһабар «сүүрүүнэн» кэлээччибин. Кэлээт, уоппун тыллаан-өстөөн, саҥаран аһатабын. Урут уотум иччитигэр тугу этиэхтээхпин сурунар этим. Оннук гынар сыыһа эбит. Уустартан ыйыталаспыппын: «Уоккуттан көрдөһөрүҥ бэйэҥ искиттэн тахсыахтаах», – дииллэр. Оччотугар билигин буола турары уонна саамай кылаабынайа ханна-туохха уһанаргыттан тутулуктаах буолуохтаах. Бу олорор түөлбэҕэр урут уһанан ааспыт дьон ааттара булгуччу ааттаныахтаах. Кинилэртэн эн көҥүл ылыахтааххын. Ол суох буоллаҕына, саха итэҕэлинэн, Тимир Тамыарыйабыт аата аан бастакынан ааттаныахтаах. От-мас иччилэрин эмиэ ахтыахтааххын. «Отум-маһым иччилэрэ, эһиги бааргыт курдук, мин эмиэ баарбын», – диэн этиллиэхтээх. Дьэ, холобура, бу эһиги кэллигит дии. Уокка ас кээһэрим эбитэ буоллар, эһигини ахтыахтаахпын: «Дьэ бу ыраахтан дьон кэллилэр, аал уотум иччитэ, бэттэх көр. Биһиги диэки кырыы хараххынан көрүмэ, оҕолоруҥ сылдьабыт», – диэхтээх этим. Бүгүн хомуспун тымныылыы охсор буоламмын, уотунан үлэлээбэппин, ол иһин аһаппаппын. Кытардан, итиилии таптайарым эбитэ буоллар, уоппун оттуо этим. Уоту аһатарга алаадьы эбэһээт наада. Ол суох буоллаҕына, арыылаах килиэп. Эдэрбэр кыратык амсайар этим, онон аал уоппар арыгы бэрсэр этим. Кылыадьы уус үөрэппитинэн, үрүҥ арыгы буолуохтаах. Ити былыргыттан туттуллан кэлбит сиэр-туом: уус аһыыр аһыттан биэрсиэхтээх диэн. Былыр, үрүҥ аһы күндүргэтэр буолан, уокка бэрсэр эбиттэр. Кылыадьы: «Күндүтэ бэрт буолан, үрүүмкэнэн-чааскынан ыспаттар этэ. Аһыыр луосканан куталлар. Үстэ эрэ кутаҕын, салааһынын бэйэҥ салыыгын», – диэн баран биһиэхэ көрдөрөр этэ. «Дьэ аһаатыбыт-сиэтибит», – диэн кэнники тылларын оҕонньор эбэн биэрэр этэ. Кэнники бэйэм, дьонтон эҥин билбиппинэн, алаадьы, эбэһээт сырдык дьүһүннээх сиэл бэлэмнээн, табахтыыр буоллаххына, табах, табаҕыҥ суох буоллаҕына, кыратык чэй бэрсэҕин. Сиэл сырдык дьүһүннээх буолуохтаах. Хара дьүһүннээх сиэли хаһан да уокка быраҕыллыбат. Оһоҕу сарсыарда 6 чаастан күн ортотугар, эбиэккэ эрэ дылы оттуллар. Күн арҕаалаата даҕаны оттуллуо суохтаах. Былыр кырдьаҕастар сарсыарда 4-5 чаастан оһохторун оттон, көмөрдөрүн кутан, күн арҕаалаабытын кэннэ дьэ уһаналлар эбит. Мин ол сиэри тутуһабын. Ити Кылыадьы үөрэҕэ итинник. Биир ыйы быһа үөрэппитэ. «Бу быраабыланы тутуһаҕыт. Бу мин эппит быраабылам буолбатах. Бу – сахаҕа идэлээх дьоҥҥо хаалан хаалбыт быраабыла», – диирэ. Кылыадьы хайдах үөрэппитинэн мин үөрэнээччилэрбин үөрэтэбин», – диэн уус сиэрин тутуһуу булгуччулааҕын чопчулуур.            

Суохапчы. «Суохапчыбын бэйэм оҥостубутум, бэйэбин харыстыыр сиргэ кистэнэн сытар. Суохапчы туһунан уруккуттан билэбин. Мандарга үөрэнэн бүтэн бараммын этэбин: «Миэхэ суохапчыта оҥорон биэр», – диибин. Онуоха Мандар: «Бэйэҥ оҥостоор», – диэбитэ. Иллэҥэ суох эбитэ дуу, хайдах дуу… Онтон Кылыадьыга тиийэн үөрэнэн бараммын: «»Кылыадьы уус биэрбитэ» диэн кэлин оҕолорбор биэриэҕим», – диэн көрдөөбүппүн, «Бэйэҥ оҥостоор», – диэбитэ. Инньэ гынан Мандартан да, Кылыадьыттан да көҥүл ыламмын, суохапчыбын бэйэм оҥостубутум. Кэлээт да, омуммар оҥостубутум. Ити 1996 с. этэ. Оччолорго 34 саастаахпын. Оҥорооту кытта киһиэхэ «уус буоллум» диэн өй киирэр эбит. Дьиҥинэн, киһи санаатын көтөҕөрө эмиэ да үчүгэй. Онтон ыла тохтообокко үлэлээн кэллим. Суохапчыбын оҥостон баран, аҕыйах киһиэхэ көрдөрөн мөҕүллүбүтүм. – Туттубаппын дуо? – диэн ыйыппыппын, – Эн бу дойдуга кэлии киһигин, онон суохапчыҥ харысхал курдук буолар. Ханна эрэ ууран кэбис! – диэбиттэрэ. Дьэ онон «көмүскэллээх-харысхаллаах уус олорор эбит» диэн билэллэр. «Суохапчыттан ойуун абааһыта куттанар» диэни истэбин-билэбин. Онон, суохапчыбын «харысхалым» диэммин итэҕэйэбин.

Олоҥхо ыһыаҕа. «Быйылгы Олоҥхо ыһыаҕар «Уустар түһүлгэлэрэ» диэн тэриллэр. Култуура миниистирэ А.И. Ноев: «Олохтоох киһи бэйэҥ быыстапкаҕын тэрийэҕин», – диэбитэ. Билигин онно үлэлэһэ сылдьабын. Сахалыы кур, хомус, быһах, чороон  туруортуом. Дьахтар симэҕин ситэн оҥорботум буолуо. Дьиҥинэн, кэргэммэр-кыыспар сахалыы симэх кэмпилиэгин оҥортообутум ээ. Ону дьон: «Уус аҕаҕыт өссө үчүгэйи оҥоруо», – диэннэр сүгүн хаамтарбат эбиттэр. Ол иһин тас дойдуга кэһии гынан илдьэллэригэр диэн атыылаан кэбиспиттэрэ», – диэн уһанарын быыһыгар салгыы сэһэргиир:   

Аҕам хомуһа. Бастакы хомуспун 1989 с. оҥорбутум. Аҕам ампаарыгар бэйэтэ охсубут хомуһа ыйанан турар буолар этэ. Оҕолор ампаарга чугаһаабат этибит. 1989 с. үлэтэ суох хаалан бараммын, тугунан эрэ дьарыгырыахха наада буолан, ампаарга киирэн, били аҕам хомуһу көрөбүн. Хаата суох, мас көхөҕө ыйанан турар, ону ыламмын көрдүм-иһиттим, үөрэттим, үүт-үкчү үтүгүннэрэн ыллым. Оччолорго санаабар уус буолбут курдук санаммытым. Оҥорорго үлэлээх баҕайы этэ, тимири хайытары билбэт буоллаҕым дии. Ол эрээри, кэлин санаатахха, боростуой баҕайы эбит. Эргэ хотууру ыһыынан хайытаммын оҥорбутум. Оччотооҕуга кылабачытыы (полировка) эҥин диэн кэлиэ дуо, суох буоллаҕа дии. Игии суола суолунан сылдьар, хата, ыпсарыыта син майгыннаабыт этэ. Сыҥааҕын тэҥнэһиилэрэ сөп буолан, тыас тахсар этэ. Аҕабыттан толлор буоламмын, көрдөрбөтөҕүм. Ол хомуспун Кэбээйигэ кэлэрбэр илдьэ кэлбитим да, оҕолор оонньоон хайаан, сүтэрэн кэбиспиттэрэ. «Кэлин оҥоруом» диэммин кыһамматаҕым.

Утум бэриллиитэ. Аҕам мындыр баҕайы этэ. Былыргы халыҥ таастаах бытыылка тааһыттан ону-маны кыһан оҥороро. Уунан сойутан эрдэҕэ буолуо. Үлэлии сылдьар буоламмын, кыһа олорорун бу диэн көрбөтөҕүм. Онон уһанар идэ кини да дьоҕуруттан бэриллибит буолуон сөп. Ийэм өттүттэн Бэриэскиттэр диэннэр бааллар. Эһэллээх Сэмэнэ диэн уус киһи олорон ааспыта биллэр. 1845 с. төрөөбүт. 90 сааһын тосту олорон, 1935 с. өлбүт. Киниттэн эмиэ бэриллибит буолуон сөп. Кэлин Эһэлээх Сэмэнин сиэннэрин буламмын ыйыталаһабын. Оҕонньо ороно эрэ баар дииллэр. Уус киһиэхэ туга да суох буолар. Ити кырдьык.  

Түүл-бит. Түһээммин куруук төрүттэрбин көрөбүн. Ол эрээри хайаларын да бу диэн билбэппин. Түгэх өбүгэлэрим быһыылаахтар. Кэбээйигэ кэлэн баран күн аайы түһүүбүн. Дьиҥинэн, эрдэттэн баалларын биллэрэ сылдьыбыттар эбит.  Ити 1988-1989 сс. диэки. Ол эрээри мээнэ көстүбэттэр этэ. Оттон Кэбээйигэ кэлээппин кытта түүн аайы кэлэллэр. Аанньа утуйбакка, үс сылы быһа эрэйдэммитим. Интэриэһинэйэ диэн доруобай киһи курдук сылдьабын, аһыыбын-үлэлиибин. Хайдах уйан сылдьыбытым эбитэ буолла… Киһиэхэ туох эрэ уларыйыы буолаары гыннаҕына, күүс-уох киирэр быһыылаах. Турукка киирэр эбит. Арай утуйбат буолан хааллым, этим бүтүннүү бааһырда. Быраастарга көрдөрбүппэр: «Бу дойду уутун сөбүлээбэтэххин», – диэннэр, дьонум бөһүөлэк эргин баар күөл уутуттан биэдэрэнэн аҕалаллар. Ол көмөлөспөтөҕүн иһин Эдьиий Дораҕа бардым. Кини: «Бу туруккун туох да кыайыа суоҕа, уһан, бэйэтэ ааһыаҕа», – диэбитэ. Дьарыктаах дьонтон сураспыппын «уус буоларга эттэтии» диэбиттэрэ. Былыр «эттэтэр киһи суорҕаннаах-тэллэххэ сытан, эрэйи көрөн ыалдьар» диэн буолара. Эттэтии киһиэхэ араастаан киирэр быһыылаах, уһанааппын кытта бааһым сыыйа-баайа оһон хаалбыта. Утуйбат буолан хаалбыппын дьоҥҥо кэпсээбэппин. Саамай куттанарым диэн «балыыһаҕа уган кэбиһиэхтэрэ» диэн. Дьиҥинэн, дьонум сэрэйэллэрэ эбитэ буолуо  эрээри, саҥарбаттар. Эмиэ да «билбэтэхтэрэ буолуо ээ» диэн саныыбын. Арай турдахтарына, киһилэрэ баар, утуйдахтарына, киһилэрэ эмиэ баар. Аны, утуйбат буоламмын, эрдэ баҕайы дьоммун уһугуннартыыр идэлэммитим: «6 чаас буолла, туруҥ, 7 чаас буолла, туруҥ-үлэлээҥ», – диэммин. Дьоммун уһугуннартыырым туһунан Эдьиий Дораҕа кэпсээбэтэҕим эрээри, киниэхэ сүбэлэтэ тиийбиппэр, миигин утары көрөн олорон эмискэ: «Туох куһаҕан адьынаттаах киһигиний?! Дьоҥҥун уһугуннартаама! Утуйдуннар! Тугуй эн, дьарыгыҥ суох дуо?! Тахсаҥҥын уһан!» – диэн боппута. Онтон ыла уһугуннартаабаппын. Дьиҥинэн, утуйа сытар дьону олох сөбүлээбэппин. Урут сүөһүлээх эрдэххэ, сарсыарда 4-5 чааска турар этим. Бастаан кыһабар тахсан үлэлиибин, ол кэннэ сүөһүлэрбин тахсан көрөр этим.  

Ууска уһуйуллуу. Уус буоларга миигин эрдэттэн бэлэмнээбиттэр эбит. Эдьиий Дора эмиэ: «Эйигин уус буоларга эрдэттэн бэлэмнээбиттэр эбит», – диэбитэ. Хаһан да уһамматах киһиэхэ маннааҕы олохтоохтор «уһан» диэн мотуор, станок, кыстык о.д.а. туттар тэриллэри биэртэлээбиттэригэр «тугу гынабын?» диэн толкуйга түспүтүм. Онтон уһанан бардаххына, өбүгэҥ генетическэй кода уһуктар эбит. Онон «түүл-бит баар» дииллэрэ, кырдьык. Ону мин «түүл-бит нөҥүө өбүгэлэргин кытта ситим үөскүүр» диэн ааттыыбын. Ол киһини уһугуннарар. Эн ону таайыахтааххын эбэтэр эйиэхэ ким эмэ өй угуон наада. Дьэ, ону эн таба тайаннаххына, «уһаныы – бу миэхэ Дьылҕа Хаан өлүүлээн-чаастаан биэрбит дьарыга эбит»  диэн ылынаҕын. Миэхэ оннук өй укпут киһинэн Эдьиий Дора буолар. Мин «сахалыы ыалдьаары гыммыппын» диэн куттанабын, «уус буолан эрэбин» диэн өйбөр киирбэт. Эдьиий Дора: «Төрүттэриҥ эйигин уһанарга уһуйа сылдьаллар», – диэбитэ. Утуйаарыгын-сынньанаарыгын, охсуһан көрөҕүн, ол иһин аһыы утаҕы да иһэн  көрөбүн, тугу эрэ да гынан көрөбүн, тугум да табыллыбат. Тугу да гыммакка, көннөрү сырыттахха, олох да төбөҕөр оҕустарыаххын сөп буоллаҕа. Ол кэмнэргэ уустары кытта кэпсэтэбин. Бүөтүр Уоһукап: «Өбүгэлэрим миигин уһаннараарылар олох сүгүннээбэттэр этэ. Ол иһин уһаммытым», – диэн кэпсээбитэ. Итинник турукка киирии мин 29-30 сааспар буолбута. Кэбээйигэ кэлэн, ыал буолтум кэннэ этэ. Түүлү да уйар киһи уйар… Ыраахтан айаннаан иһэр киһини олох эрдэппэккэ билэбин. Айаннаары гынным да, утуйбат буолан хаалабын. Урут хас эмэ суукканы быһа үргүлдьү сылдьар буолар этим. Билигин, сааһыраммын, сылааргыыр буолбуппун. 

Кылыадьы уус туһунан. Кылыадьы уус өбүгэлэрэ хас да көлүөнэ уустар. Онон «уһаныы хааммар баар» диирэ. Мин үөрэнэр кэммэр ойуунун кумута дьиэ иһигэр ыйанан турара. Эбиэт кэннэ оҕонньор сынньанар, мин саалаҕа тэлэбиисэр көрөбүн. Аттыбар кумута ыйанан турарын хамсатабын. Онуоха оҕонньор хостон хаһыытыыр: «Куһаҕан дьону ыҥырыма, сүгүннүөхтэрэ суоҕа», –  диир. Дүҥүрүн Пантелеймон Борисов оҥорбута.

«Үргэл» хомус. Быйыл Кэбээйигэ Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллар. Онно «Үргэл» хомус охсуллуутугар күрэхтэһии ыытыллыахтаах. Бу хомус муусуканы үтүктэргэ, тэтимнээхтик да, бытааннык да тардарга табыгастаах эрээри, оҥорорго бытаан. Хомуспун кыыспар анаан оҥорбутум. Хомустарым тыаһын бэрэбиэркэлээччим кини. Бастаан сатаан тардыбакка, эрэйдэммитэ. Билигин тардыытын баһылаата. Скоба, хомуһу ытырдахха, сыҥаахтарын хамсаппат, тардарга мэһэйдээбэт. Хомус оҥоһуллан, онно-манна көстүбүтүн кэннэ Арассыыйа араас муннуктарыттан «үтүктэн оҥорбуккун» диэн сурук бөҕө кэллэ. Онуоха: «Үүт-үкчү итинник хомуһу ким оҥорбутун ыытыҥ», – диибин. Дьиҥинэн, хомуһу оҥоро сатаабыттар бааллар эрээри, миэниттэн атыны. Көрдөххө, икки хомус утарыта сылдьар курдук эрээри, дьиҥинэн, бу биир хомус. Боробулуоханы эрийэ тутан оҥоһуллубут буолан, икки хомус утарыта сылдьар курдук көстөр. Уутай хомуспар тардан баран «Оһуокай» диэн ааттаабыта, бэйэм «Үргэл» диибин. Тоҕо диэтэххэ, түгэҕэ биллибэт, бара турар бэлиэҕэ (бесконечность) майгынныыр. Суолтата «хомус сайда туруохтаах» диэн өйдөбүллээх. 2011 с. Аан дойдутааҕы хомус кэҥгириэһигэр кыттыбытым. Онно виртуоз хомусчуттар биир тыллаах хомуска икки илиилэринэн оонньуур курдуктара. Хомус идиэйэтэ онтон үөскээн тахсыбыта. Бу хомуһу ытыран туран, икки илиинэн охсуолаан, тылларын тэҥҥэ тардан оонньуугун. Хайдах оҥоһуллуохтааҕа төбөбөр тута кэлбитэ. Онон биир күнүнэн оҥорон кэбиспитим.

Хомус оҥоһуутугар 30-ттан тахса сыл үлэлээтим, ол иһин баҕарар баҕам диэн  «Бачча уһуннук үлэлээн баран, туох эрэ саҥаны айбыт киһи» диэн толкуйтан тобуллубута. Табыллыбытыгар үөрүү. Дьон биһирии илигинэ, ааптарыскай быраабы оҥорторуу эҥин сатамньыта суох. Биир бэйэм соҕотоҕун маны тэнитэр кыаҕым суох. Онон, эдэр уустар охсон, хомусчуттар тардан, «бу – Киренскэй хомуһа» диэн тэнийэрэ буоллар, дьэ иммин түһэриэм, ааптарыскай бырааппын оҥорторуом, патеннатыам диэн санаалаахпын. Олоҥхо ыһыаҕын кэнниттэн, дьон-сэргэ үчүгэйдик билиммитин кэннэ. Ахсаана аҕыйах, оҥоһуута бытаан эрээри бу хомус инникилээх.   

«Кэбээйи» хомус. Бухомуспун Кэбээйигэ олорорум быһыытынан, онно ананан оҥорбутум. Сирэйигэр араас суругу-бичиги, оҥорбут сылбын суруйабын, оһуор түһэрэбин. Олохтоохтор олус биһирииллэр, уустар даҕаны сонун хомуһу сэҥээрэллэр. Киэргэлин мельхиортан быһан оҥоробун, хамсаабат гына хомус тиэрбэһигэр суохайан кэбиһэбин. Бу хомуһу аан бастаан ийэм аймахтара Бэриэскиттэр сакаастаабыттара. Сөҥ соҕус тыастааҕы эр киһиэхэ, орто уонна үрдүк тыастаахтары дьахталларга диэн анаан охсобун. Сирэйигэр ааттарын суруйтарааччылар. Ону бормассыынанан суруйабын.

Хаалаах хомус. Хомустарбын Кылыадьы уус охсор ньыматынан охсобун. Онон бу хомус «үгэс охсуулаах» дэнэр. Уратыта диэн хаатын хатыыра буолар. Кимиэхэ да суох хатааһын, табыгастаах. Ону сорохтор «кутуйах хапкаанын курдук» дииллэр. Онно майгынныыр, оҥоһуута дөбөҥ. Хатыырын алтан тоһоҕоҕо иҥнэр гына оҥоробун.    Хаатын хатыҥтан кыһабын, таһын морилканан сотобун.

Им – уус дьоһун бэлиэтэ. Урут иммин «К» буукубанан уонна харысхал бэлиэнэн түһэртиир этим. Дьон суолтатын ыйыттахтарына, сороҕор кыайан быһааран биэрбэт этим. «Тоҕо «Киренскэй» диэн суруйбаккын?» – дииллэрэ. Ону суруйарга бэчээт оҥостуохха наада эбэтэр тугунан эрэ суруйуохха наада буолар. Билиҥҥи үйэҕэ лазернай сурук барсыа эбит. Мин охсор имнэрим курдук  быһыылаахтары элбэх уус түһэрэр. Дьиҥинэн, им суолтата диэн охсор хомуһуҥ идиэйэтин толору көрдөрүөхтээх эбит. Буукубанан түһэрэр буоллаххына, тугу эрэ айан оҥоруохтааххын, туох эрэ өйдөбүллээх, быһаарыылаах буолуохтаах. Инньэ гынан билигин иммин түһэрбэппин, тохтуу-толкуйдуу сылдьабын.

Уһуйааччы. Аныгы үйэ буолан, оҕолорум уһуйааччы, быраас идэтин баһылаатылар. 1992-1994 сс. оскуолаҕа үлэлиирбэр 17 ыччаты үөрэппиппиттэн көрсө түһэн: «Үөрэппитим таах хаалла, үлэ кэннэ киэһэтин тоҕо дьарыктаммаккыт», – диэн ыйыттахха, «уһаммыт киһи»  дэһэллэр. Үөрэммиттэрэ-уһаммыттара баар буоллаҕа, онон хаһан эрэ уһанар буолуохтара. Үстэ тэрилтэ тэрийэн үлэлэтэ сылдьыбытым. Ол тэрилтэбиттэн биирим 1,5 сыл үлэлээбитэ. Уустар саас кустуу, сайын оттуу, күһүн балыктыы бараллара. Кыһын эрэ уһанар этилэрэ. Онон, күн аайы уһанар киһи суох буолан, тэрилтэм тохтоон хаалбыта. Ол кэннэ бырааттарбын ыҥыраммын, дьиэ таһын киэргэтиитигэр, массыына өрөмүөнүгэр, хомус охсуутугар, көмүһүнэн симэх, кур кутуутугар уһаммыппыт, сакааска үлэлээбиппит.

Мээрэй мастар. Уус киһи бэйэтэ оҥостубут туттар тэриллэрэ олох боростуой буолаллар. Бу көнө мастан бэйэм толкуйдаан оҥостубут тэриллэрим, атын уустар гиэнэ атын быһыылаах буолааччы. Холобур, бу ааларга аналлаах мас. Хомус оҥорорбор бу мастарым олус туһалыыллар. Үксэ хатыҥ мастан оҥоһуллар. Тутта үөрэннэххинэ, олус табыгастаахтар. Холобур, бу ачаах курдук мас киэргэл эрбииргэ аналлаах. Саамай сүрүн туттар тэриллэрим балар буолаллар. Балартан саамай боростуойдара – бу – хомус хаатын ханан тэһэрбин мээрэйдиир уонна сурааһын тардар мас, харандаас кыбытыылаах. Илиниэйкэтэ тойо суох кириэс эбэтэр сурааһын тардан кэбиһэҕин, точнай мээрэй.  Оттон бу хомус күөлүн хаһарга анаан оҥортообут тэриллэрим. Халыыппар сөп түбэһиннэрэн, кээмэйдэринэн араастаһаллар. Эрбии тииһин быһан, маска эрийэ тутан иҥиннэрбитим. Маска батары баттыыгын уонна хардары-таары сууралаан эрийэҕин, иһин хаһан кэбиһэҕин. Ууска туттар тэрилэ барыта судургу, бэлэм, илииҥ анныгар баар буолуохтаах. Ол илиниэйкэнэн мээрэйдээн тардыаххар диэри бириэмэ барар. Оттон бу мээрэйдэр үлэни судургутуталлар. Холобур, киирэн ыйытааччылар: «Хомус иэҕэр станогуҥ ханна баарый?» – дииллэр. «Оннук станок суох буоллаҕа дии. Арай турбалары иһэрдэн оҥорбут  бэйэм станогум баар», – диибин. Дьоннор соһуйаллар. Мээрэй мастарым таһынан саамай абырыыр тэрилим бу – газовай күлүүс буолар. Бу күлүүһүнэн хомус куорпуһун көннөрөрбүн көрдөрдүм дии. Сорох уустар эрэһиинэлээх өтүйэнэн охсоллоругар хомус тыла хамсаан хаалар. Оттон бу күлүүс хамсаппат. Балартан саамай сыаннайым, били, хомус суолаҕын бэлиэтиир ытаһа маһым буолар. Кылыадьыны кытта оҥорбутум, 1994 с. сэтинньигэ. Ытаһа биир маһа хайаан да кылгас уонна синньигэс буолуохтаах. Хомус тылын кыбытан баран көрөргө аналлаах. Онон бу Бүлүү маһа миэхэ кэлэн сылдьар. Мандарга үөрэнэрбэр маныаха майгынныыр мастаах этим. Онтукайым боростуой этэ. Оттон бу маһым олох чуолкай. Бэйэм оҥортообут тэриллэрим ааттара да боростуойдар. Холобур, бу Кылыадьылыын оҥорбут маһым аата «тыл кыбытар» дэнэр. Оттон бу хомус куорпуһун чочу тааһыгар тутарга аналлаах мас, тэбис-тэҥ гына чочуйан таһаарар. Маһа умайбатын диэн алтан кыбытыылаах. Холобур, ойуулаах хомуһу оҥорорго сирэйэ тэбис-тэҥ буолуохтаах, оһуой-хоһуой буолуо суохтаах. Тэҥэ суох буоллаҕына, ойуутун сөкүлүөпкэлээтэххинэ, эрийэ тардан кэбиһэр. Онон бу маһым абырыыр, «оправа» да диибин, «пробила» да диибин. Хайатын сөпкө ааттыырым буолла… Бу туттар тэриллэрбин элбэх эрэйтэн толкуйдаан таһаартаабытым.

Хомус тутула. Кылыадьы уус этэринэн, хомус тутула маннык ааттанар: күөлэ, күөл атаҕа, күөл атаҕын ахтата, хохуората, туруйата, ынах тыла. Быһаардахха маннык: күөл сотото суох, онон күөл атаҕа дэнэр, күөлүттэн тахсыы икки ардын күөл атаҕын ахтата дэнэр, чыычааҕын хохуората диирэ, хохуора диэн анды тумсугар эрэ баар, хохуоратыттан чыычааҕар дылы туруйата дэнэр, тылын күөлгэ үөскүүр ынах тыла (уу үөнэ) диэн ааттыыра. Онон, Кылыадьы уус этэринэн, хомус аата ууну кытта ситимнээх. Аны «тоҕо «хомус» диэн ааттаммытый?» диир буоллахха, хомус (от) тыала да суохха суугунуу турар диэн өйдөбүлтэн тахсыбыт. «Уус хомуһу тапталга билинээри оҥорбута» диэн кырдьаҕастар да, мин эбэм да, Марфа Сергеевна Бадаева да кэпсииллэрэ. Мин М.С. Бадаеваны 1994 с. көрсөн кэпсэтэ сылдьыбыттааҕым. Кини хайа эрэ кэҥгириэскэ омук сиригэр тахса сылдьан: «Таптал туһунан хомуспар туойбуппун, омуктар тылбаас нөҥүө өйдөөбүттэрэ», – диэн турардаах. Хомус соҕотох тыллаах, биир эрэ киһи тардар уонна тапталы туойар буолан «көҥөс майгылаах» диэххэ сөп буолар.

Дьикти-дьиибэ түгэннэр. «Ким эмэ эбэтэр туох эрэ туохха эмэ наһаа ымсыырдаҕына, ол тэрил сүтэн хаалар» дииллэр. Кыһабын туттуом иннинэ, атын дьиэҕэ түүннэри уһанарым. Онно туох эрэ дуу, ким эрэ дуу биэдэрэнэн быраҕаттыыра. Ити илэ этэ. Хоноһо баар буоллаҕына, биллибэт-көстүбэт, быраҕаттаммат. Хайдах киирбэтилэр да, тугунан эмэтэ тамнааттанар. Кэнники, сымнаабыта дуу, дьиэтийэммин дуу, олус тыаһаабат-ууһаабат буолан хаалбыта. Ол курдук, тулуйаммын, сэттэ сылы быһа уһаммытым. Манна көһөн кэлбиппэр, арааһа, кэлсибит дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ, саамай тутта сылдьар тэрилим сүтэн хаалбыта. Саамай харыһыйар-туттар тэрилгин ылар эбит. Туттар тэрил элбэх буоллаҕа дии. Бу өтүйэни эҥин ылбат. Интэриэһинэйэ диэн бу билигин туттан баран уураҕын, иккистээн туттаары гыммытыҥ суох буолар. Дьэ, дьикти!… Кырдьаҕас уустартан ыйыталастахха: «Ээ, оннук буолааччы. Аҕалан ууруоҕа», – дииллэр. Кыһабар 26 сыл устата уһанным даҕаны, сүтэрбит тэрилим билигин да көстө илик. Дьэ, итини киһи хайдах да быһаарбыт…

Хомус уустарын туһунан санаалар. Дьиҥинэн, Кылыадьы элбэх ууһу үөрэтэн таһаарбыт буолан, билигин хомус уустара элбэхтэр. Мин киниэхэ отутус киһинэн үөрэммиппин, дастабырыанньам нүөмэрэ оннук. Билигин «уус хайаатар да үөрэнээччилээх буолуохтаах» диэн ирдииллэр. Мин Кылыадьы оскуолатыгар харчы төлөөн үөрэммитим. Этэргэ дылы, босхо үөрэммит киһи тугу да ытыктаабыт буолар. Харчыга үөрэннэххинэ, эппиэтинэс үрдүүр. Мандар босхо олордон-аһатан үөрэппитэ. Мандар киһи быһыытынан үчүгэйэ, билэрэ, кэпсээнэ элбэҕэ. «Хамнас төлүүбүт» диэтэллэр, мин үөрэтиэм этэ. Тимиргэ да, маска да сатыырым-оҥорорум элбэх буоллаҕа. Уустар саамай сатаабаттара диэн тимири тимиргэ иһэрдиини. Уһаныы олус элбэх бириэмэни эрэйэр. Билиҥҥи кэм түргэн-тарҕан буолары ирдиир. Уус буоллахха, туттар малгын-тэрилгин барытын булунуоххун наада. Билигин сыана олус ыараата. Суус кумааҕыны олус элбэхтэ туттабын, сыаната ыараан хаалла. Ол иһин бырахпакка, кумаҕа бүтүөр дылы туһана сатыыбын. Игии сыаната эмиэ ыараата. Тимири уматымаарыбын, игиинэн туттабын. Уолаттарым мин оҥорорбун барытын сатыыллар. Ол эрээри туспа идэлээхтэр.

Инники былааннар. Эһиил олунньуга 65 сааспын туолабын. Ол кэннэ уһанарбын тохтотон, айанныам диэн былаанныыбын. Туттар тэриллэрбиттэн чыскыбын, чочубун илдьэ барабын. Уус дьоҥҥо тиийдэхпинэ, чыскыбын бэрэстээккэ туруораат, уһаныам. Уустары көрсө, кинилэртэн үөрэнэ, билиибин биэрэ таарыйа. Биир-икки ууска сырыттым да, сурах-садьык түргэнник тарҕаныаҕа. Үчүгэй идиэйэ дии саныыбын. Уруккуттан баҕарар баҕа санаам буолар. «Кырдьаҕаһы хааһахха хаалыы сылдьан сүбэлэт» диэн өс номоҕо баар. Онон сиэринэн, эдэрдэр уустар кырдьаҕас уустары ытыктыахтаахтар диэн суруллубатах сокуон баар.

Сахаҕа «норуот маастара» диэн өйдөбүл баар. Ол аата кини кырата 5-6 көрүҥүнэн уһаныахтаах. Мандар эмиэ инньэ диир: «Биир көрүҥ сатабылынан «норуот маастара» буолбаккын». Дьиҥинэн, «норуот маастара» диэн ааты дьон биэрэр. Бу киһи иһити-хомуоһу, туттар тэрили барытын оҥорор буолуохтаах.

«Кылыадьы уус оскуолата» аһыллан үлэлииригэр Хомус Уйбаан улахан үтүөлээх. Ол ситэ-хото сырдатыллыбакка сылдьар. «»Кылыадьы оскуолатын» үөрэнээччилэрэ хомуһу баччааҥҥа диэри тарҕата, киэҥ эйгэҕэ таһаара сылдьаллар, маннык үлэлии олороллор. Оттон ол оскуоланы тэрийбит Хомус Уйбаан бу олорор» диэн норуокка билиһиннэрэллэрэ буоллар, дьон-сэргэ олус сэргиэ этэ. Дьиҥинэн, уус оскуолатыгар Кылыадьы уус уон сыл устата 50-60 киһини үөрэппитэ. Ол кыһаҕа үөрэммиттэртэн бу эргиннээҕи уустартан  С.С. Васильев, Р.Г. Чемчоев, Н.И. Гоголев, П.М. Борисов уонна мин баарбыт. Онон, түмүкпэр, саха уустара элбии турдуннар, кырдьаҕас уустар эдэр уустары хомус охсуутун идэтигэр уһуйа турдуннар диэн баҕа санаалаахпын.  

«Баһаарга хорсунун иһин» мэтээл хаһаайына, Кэбээйи нэһилиэгин уонна улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара, ураты толкуйдаах, олоххо дириҥ көрүүлээх, дэгиттэр талааннаах хомус ууһа Артем Алексеевич Киренскэй саха норуотун төрүт үгэстэрин тарҕатар үлэтэ таһаарыылаах буоллун, саха хомуһун саҥа саҕахтарын арыйар аартыга алгыстаах буоллун!

 К.П. Аммосова, Хомус түмэлин билимҥэ уонна сырдатыы үлэҕэ мэтэдииһэ

12.05.2026 с.