Сунтаар улууһун быйылгы ыһыаҕа Арассыыйаҕа норуоттар сомоҕолоһууларын, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр култуура уонна Сунтаар улууһа сурукка-бичиккэ киирбитэ 225 сылыгар ананан, бэс ыйын 20-21 күннэригэр тоҕус оһуордаах «Тыл сүмэтэ», «Төрүт дорҕоон», «Сахам ыллыыр ырыата», «Оһуохай – сахам алгыстаах үҥкүүтэ», «Оллоонноон олорон олоҥхолуох», «Ымыылаах кыптыый», «Дьөһөгөй оҕотун маанылаах симэҕэ», «Саха үҥкүүтүн сарсыҥҥыта», «Тойон ымыйа тула мустан» түһүлгэнэн ньиргиччи ыытылынна.

Сунтаар ыһыаҕа аатырыан аатырар, сураҕырыан сураҕырар. Тоҕо диэтэххэ, Сунтаар сиригэр ыһыахтаабыт эрэ барыта саха төрүт үгэстэригэр олоҕурбут былыргы сиэр-туом баччаҕа дылы тутуһуллалларын көрөн итэҕэйэҕин. Холобур, быйылгы ыһыахха маннык туомнар ыытылыннылар: «Ыалдьыттары көрсүү сиэрэ-туома», «Ытык маска сүгүрүйүү сиэрэ-туома», «Олоҥхо дойдутун ытык күнэ – Сунтаар уйгулаах ыһыаҕа» үрүҥ тунах ыһыах аһыллыытын сиэрэ-туома, «Оһуокай түһүлгэтин аһылыытын сиэрэ-туома», «Күнтэн күүһү иҥэринэн» алтан сэргэҕэ сүгүрүйүү сиэрэ-туома, «Аламай күҥҥэ айхал!» күнү көрсүү сиэрэ-туома, «Ытык күнү уруйдаан» саамал кымыс иһиитин сиэрэ-туома, «Дуоҕа ылыытын сиэрэ-туома» диэн түһүлгэ-түһүлгэ аайытын былыргылыы үгэстэр ыытылыннылар.     

Билигин Саха сирин үрдүнэн ыһыахтар саҕаланнылар. Онно сиэр-туом арааһа ыытыллан эрдэхтэрэ, ыытыллыахтара даҕаны. Ол эрээри төрүт үгэскэ олоҕурбут сиэри-туому сунтаардар эрэ тутуһаллар диэн санааҕа кэлэ турабын. Тоҕо диэтэххэ, ити үөһэ эппитим курдук, аҕыс сиэр-туом биир ыһыахха ыытыллыбытын Сунтаар ыһыаҕар эрэ көрдүм: дьиҥ турукка киирдим, Үөһээ Айыылардыын чахчы алтыспыт курдук ылынным уонна бу күн (бэс ыйын 21 күнүгэр) халлаан сиигэ аһыллан, алгыс түспүтүн курдук сананным…

Сунтаар ыһыаҕын маанылаах түһүлгэтэ – Уустар түһүлгэлэрэ – ыһыахчыттары ыраахтан угуйда. Ыһыах бастакы күнүгэр манна «Ымыылаах кыптыый» диэн тимир уустарыгар тургутуулаах көрүү-күрэс ыытылынна. Иккис күнүгэр «Сунтаар Түбэй Дьаарханыттан төрүттээх Афанасий Григорьев-Сыҥырыа уус былыргы хомуһун тилиннэрии» аахсыйатын Аан дойдутааҕы Хомус түмэлэ уонна Сунтаардааҕы уопсастыбаннай салаата тэрийэн ыыттылар. Бу тэрээһиҥҥэ Саха сирин улуустарыттан 15 хомус ууһа кытынна: Н.Н. Аржаков, С.А. Иванов (Дьокуускай), С.К. Винокуров, Н.А. Лугинов (Таатта), И.И. Заболоцкай, Нь.Н. Уваров (Нам), П.Д. Куличкин, А.А. Шепелев (Уус Алдан), Куудук Уран Дьулуур уола (Горнай), А.Е. Рудых (Томпо), Н.Н. Степанов (Бүлүү), И.И. Христофоров (Хаҥалас),  Д.В. Николаев, К.В. Петров, Е.Е. Тартаков (Сунтаар). Хомустар «Стальной ренессанс: возрождение древних технологий и традиций» быыстапкаҕа туруоруллубутун дьон-сэргэ сэҥээрэн көрдө-биһирээтэ, бэлэх киирбититтэн үөрдэ.   

 Аахсыйа тэрээһинин аһылыытыгар Нарыйа Игнатьева «Мин билигин хомустаахпын» хоһоонун уус-ураннык аахта, В. Николаев аатынан Сунтаардааҕы норуодунай тыйаатыр артыыһа Е.Н. Афанасьев «Уус алгыһын» толордо.  

Аахсыйа ирдэбилинэн, 130-чака сыллааҕыта охсуллубут хомус ньыматын үтүгүннэрии, быһыытын-таһаатын тутуһуу буолла. Сорох уустар этэллэринэн, былыргы хомус охсуллуута аныгы уус охсуутугар уустук соҕус буоларын бэлиэтээтилэр. Экспертэринэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх деятелэ Н.И. Потапов, Сунтаар улууһун уустарын түмсүүтүн салайааччыта В.А. Уаров, Сунтаардааҕы уопсастыбаннай түмэл салайааччыта А.К. Никитина үлэлээтилэр. Ыччаттар Андрей Алтынаров, Диана Никитина, Дайаана Ераскумова хомустарга тардан иһитиннэрдилэр.

Улахан эксперт Н.И. Потапов аахсыйа туһунан санаатын маннык үллэһиннэ: «Бу орто дойдуга туох барыта эргэрэр-элэйэр. Тимир эмиэ. Былыр билиҥҥи курдук араас аналлаах үнүстүрүмүөн суох кэмигэр оҥоһуллубут хомус диэтэххэ, күүстээх уус оҥорбута биллэр. Онон өрөспүүбүлүкэ уустара хомуһу үтүгүннэрэн оҥорбуттара, быһыытын-таһаатын таппыттара олус үчүгэй. Онон бүгүн Сыҥырыа уус охсубут былыргы хомуһа иккис тыыннаммытын курдук өйдүөххэ сөп», – диэн сыана быста.  

Түбэй Дьаархан нэһилиэгин баһылыга  С.П. Петров уустар хомустарын быыстапкатын сэҥээрдэ уонна: «Биир дойдулааҕым Сыҥырыа уус хомуһугар аналлаах тэрээһиҥҥэ нэһилиэгим аатыттан анаан-минээн кэллим. Сыҥырыа уус аатын-суолун урут оҕо сылдьан  истэр буоларым. Өтөхтөрө билигин да баар, турар. Кини хос сыдьааннарын билэттиибин. Сыҥырыа уус хомуһун тилиннэрии үлэтэ бара турара кэрэхсэбиллээх. Өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан кыттыбыт уустарга барҕа махталбын тириэрдэбин», – диэн санаатын эттэ.

Тэрээһиҥҥэ Сыҥырыа уус хос сиэнэ В.Ю. Иванов кэргэнинээн Варвара Митрофановналыын күндү-мааны ыалдьыт быһыытынан Дьокуускай куораттан ыҥырыллан кэлбиттэр. Уйбаныаптар дьиэ кэргэн аатыттан аахсыйаҕа кыттыбыт хомус уустарыттан Хаҥалас улууһугар олорор И.И. Христофоровка 50000 солкуобайдаах сертификат туттардылар. Сүүйүүлээх лотереяны биэс саастаах Райан Васильев имигэс илиитинэн тардан таһаарда. Виссарион Юрьевич этэринэн, Сыҥырыа уус сыдьааннарын аатыттан сертификаты туттарыы Варвара Митрофановна идиэйэтэ эбит.

Хомус түмэлин Сунтаардааҕы уопсастыбаннай салаатын салайааччытын А.К. Никитина тус кэллиэксийэтин саамай былыргы – Афанасий Григорьев-Сыҥырыа уус хомуһун чөлүгэр түһэрии аахсыйатын С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатынан Сунтаардааҕы норуот айымньытын дьиэтин дириэктэрин солбуйааччы И.Ф. Васильев уонна төрүт култуура исписэлииһэ Т.А. Алексеева иилээн-саҕалаан ыыттылар.

Саха саҥалаахха аатырар-сураҕырар Сунтаар ыһыаҕар тэриллибит Афанасий Григорьев-Сыҥырыа уус охсубут хомуһун сөргүтүүнү тэрийэргэ күүс-көмө буолбут улуус култуураҕа салаатын салайааччытыгар С.Д. Омуковаҕа, Ераскумовтар этно-уһаайба хаһаайкатыгар С.В. Конобуловаҕа, Хомус түмэлин Сунтаардааҕы уопсастыбаннай салаатын салайааччытыгар А.К. Никитинаҕа, сунтаардыы ыалдьытымсах далбар хотуҥҥа Г.В. Новиковаҕа, хорчуоппа ис үөрэтинэн маанылаабыт Т.Ф. Пермяковаҕа Тааттаттан тардыылаах саха дьахтарын сиэринэн ис сүрэхпиттэн махтанабын, аламаҕай майгыгытын ыһыктыбакка сылдьыҥ диэн баҕа санаабын тиэрдэбин.

Хомус түмэлэ Сунтаар ыһыаҕар тэрийбит сонун тэрээһинэ туох кэскиллээх буолуой диэн санаалар эмиэ үүйэ-хаайа туталлар. Былыр даҕаны быйыл даҕаны саха уустара «саханы саха» дэтэн кэллэхтэрэ. Ол сиэринэн, улуустар үбүлүөйдээх ыһыахтарыгар хомус охсуутун былыргы ньыматын чөлүгэр түһэрии тэрээһинин ыытыахха сөп эбит диэн түмүккэ кэллим. Эбэтэр ол кыаллыбат буоллаҕына, Олоҥхо ыһыаҕын курдук бары улуустар уустарын түмэр добун ыһыаҕар тэриллэрэ буоллар  ордук көхтөөх буолуо этэ дуу дии саныыбын. Ону күн-дьыл көрдөрөн иһиэҕэ.

Сыҥырыа уус хомуһун чөлүгэр түһэрии быыстапката сай устата Хомус түмэлигэр көрдөрүүгэ туруоҕа. Оттон бу аахсыйаны түмүктүүр тэрээһин күһүөрү Дьокуускай куоракка хомус уустарын түмүөҕэ.

К.П. Аммосова, билим уонна сырдатыы үлэ мэтэдииһэ