Саха саҕаттан саҕыллан, саха барахсан хомус дорҕоонун дуораһытан, аргыыйаҕайдык сэмээр хомуска охсон бэйэтин санаатын уоскутунаары, ыраастанаары айылҕалыын ситимнээх буолаары, ыраах айаннарга турунар. Ол айан сырдык суола, өбүгэ кутун уһугуннарар алыптаах дорҕооно куруутун уостубат күүһүнэн өрүстэрбит сүүрүктэригэр, халлаан киэҥ куйаарыгар уонна үйэлээх таастар сипсиэрдэригэр иҥэн сылдьар…
Халлааны одуулаан киһи хараҕа сиппэт киэҥ куйаарын анныгар, Тоҥ муустаах, байҕал уута устар улуу муора тымныы тыалын утары көрсө, үөһээ даҕайан таҕыстахха, Саха сирин саамай хотугу уһугар — алыптаах Абый улууһа сытар. Манна, киэҥ ойуур тыалаах туундара ортотугар, былыргы үһүйээннэр уонна тутулуга суох айылҕа ураты кэрэтэ ситимнэспит сиригэр, ураты дьикти, кэрэ Очуос таастара бааллар. Бу ытык сиргэ, «Улахан Сис» туристскай комплексыгар монументальнай этно-арт-объект тутуллуутун оустуоруйата — киһи кыаҕын, күүстээх санаатын уонна төрөөбүт сиригэр бэриниилээх буолуутун дьиҥнээх өрөгөй ырыата буолар. Бүгүн аан дойду уонна Россия араас муннуктарыттан кэлэр айанньыттар харахтарын үөрдэр тутуу — бу турбаза хаһаайыннарын, Алексей уонна Маргарита Слепцовтар элбэх сыллаах тулуурдаах, ыарахан үлэлэрин туһунан кэпсиэхпит.
Бу ураты этно-арт-объект судаарыстыбаннай реестрга официальнайдык киирэн, юридическай таһымҥа бигэргэтиллибитэ: Саха Өрөспүүбүлүкэтин Абый улууһугар, «Улахан Сис» сакральнай туристскай-айылҕа комплексыгар анаммыт «Арчылаах Хомус» монументальнай-декоративнай этно-арт-объект.
Үүнэр көлүөнэни харыстыыр, ыраастыыр уонна араҥаччылыыр бэлиэни — «Арчылаах Хомуһу» — Улахан Сис былыргы туруору таас быыһыгар туруорар туһунан кэрэ былаан, баҕа санаа Алексейдаах, Маргаритаҕа 8 сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Кинилэр бу ыра санааларын сүрэхтэригэр иитэн-такайан, бүөбэйдээн маннык ураты күүстээх, ытык сир үрдүк таһымнаах толорууну эрэйэрин өйдүүллэрэ. Слепцовтар былааннарыгар харчы хаһан да сүрүн сыал буолбатаҕа — ол иһин кэмэ кэлбитигэр, туох баар сулустар биир суолга умайбыттарыгар кинилэр өйдөөбүттэрэ: кэмэ кэллэ! Хоту норуоттарын үһүйээннэригэр чолбон сулус умайарын курдук, кыым саҕа кыламнаан барыта оннугар буолла, кэмэ кэллэ диэн анал дьону айылҕа бэйэтэ сипсийэн биэрбитинии сөрү сөпкө оҥорон, ыллыктаах суолларын тэлэн биэрбитэ.
Турбаза маҥнайгы чэрчитин туруорартан саҕалаан бу улахан бырайыакка тиийэ Слепцовтар барытын бэйэлэрин күүстэринэн, сыраларынан уонна тус үптэринэн оҥорбуттара. Кинилэр бу ураты этно-арт-объект толору бырааптаах хаһаайыннара (правообладатель) буолаллар уонна Абый улууһун сайдыытыгар туох баар куттарын уурбуттар.
Ураты уруһуй уонна тимир уустарын маастарыстыбата
Этно-арт-объект хотугу айылҕаны кытта толору ситимнэһэрин туһугар, ураты кэрэ уус-уран уобарас уонна уһулуччу үрдүк маастарыстыба наада этэ. «Арчылаах Хомус» үлэтигэр Саха сирин биллиилээх айар дьоно, бырайыак автордара кинилэри кытта бииргэ үлэлээбиттэрэ:
Аркадий Алексеевич Егоров “Тускун” – Хомус идеятын киллэриитигэр, айылҕаттан этитии курдук биир санааҕа киллэрэн, чопчулаан, ыра санаа туоларыгар, баҕа санаа барҕарарыгар күүс-көмө буолбута.
Геннадий Рудольфович Былков “Ойуус” — ураты таланнаах художник-дизайнер уонна маастар. Кини бырайыак эскиһин оҥорон, хас бирдии деталын ювелирнай тупсаҕайдык уруһуйдаабыта. Хомус кээмэйдэрэ уонна таскөрүҥэ атыннык тупсан, сөҕүмэрдик табыллыбыттара, хас бирдии уруһуйуга уонна тардыыта Үрдүк Айыылар сипсиэрдэрин курдук ситэри-хоту этэ. Ону Геннадий Былков тус санаатын маннык диэн үллэһиннэ: “Олорор олохпут майгыбыт-сигилибит барыбыт киэнэ уратылаах, сир эмиэ уратылаах, киһи мөссүөнүн курдук. Хас биирдии олорор дьиэбит –уоппут, күрүөбүт-хаһаабыт көмүскэллээх дурдалаах буолуохтаах диэн бэйэм тус санаалаахпын. Бу баран кэлбит “Улахан Сис” хайатыгар, бастатан туран махтанабын уонна сүгүрүйэбин. Бу айан мээнэҕэ буолбатах, онно олорор олохтоохтор, өбүгэлэригэр, сирдэригэр-уоттарыгар, сүгүрүйэр буоланнар биир хатыламмат оҥоһугу туруоттардылар. Ол оҥоһукпут хомуһуннаах хомус буолар. Бу эмиэ мээнэҕэ кэлбэтэҕэ, этитиинэн кэлбитин, олоххо киллэттэрбиттэрэ. Ону өйдүөх тустаахпыт, тус бэйэм сэмэлиир, билбэккэ эрэ саҥарар сыыһа дии саныыбын. Улуу дьон олорон ааспыт куттара баар, “Арчылаах Хомус” оҥоһугу билигин ылла да арыйан кэбиһэр эрдэ дии саныыбын… Үөһээттэн этитиллэн кэлэн, көҥүл биэрэн, ураты турук буолан эппитигэр хааммытыгар киирбитин, хаһан эрэ сырдатыахпын сөп кэмэ кэлиэҕэ. Бу арыаллаабыт дьоммор бука барыгытыгар махтанабын, биир ситим курдук бары бииргэ күүстээх үлэни түмүктээтибит.
Ураты хоту хоһуун уолугар Алексей Владимировичка уонна кини дьиэ кэргэнигэр өбүгэлэрин дойдутун ытыктаан хомуһу туруоттарда. Хомус диэн биһиги норуокка куйаары кытта ситимниир биир улахан инструмеммыт буолар. Бу ытык сиргэ тахсан хомустаан, уот иччитин күндүлээн, алгыс этэн, сиэри-туому тутуһан, баран кэлбиппиттэн үөрэбин. Тус бэйэбэр тургутуу, биһиги омук уратыбытын биллэрдэ, көрдөрдө”!
Николай Иосифович Михайлов “Уус Куолаан”— аатырбыт тимир ууһа, көмүс илиилээх маастар. Ордук бэлиэтээн эттэххэ Николай Иосифович саха сиригэр биллиилээх тимир ууһа. Кини илиилэригэр кытаанах тимир олох уһуктан, хамсаан барбыта. Уус бу бырайыакка бары билиитин, уопутун уонна төрүт үгэстэри тутуһан уурбуттара. Кини күүстээх охсууларын анныгар тымныы тимир бас бэриммитэ, сакральнай суолтанан туолбута уонна хас бирдии иэҕиллиитэ дириҥ исхоһоонноох монументальнай этно-шедевр буолан тахсыбыта. Уус санаатын маннык диэн эттэ: “Маргарита миэхэ 2018 сыл күһүнүгэр дьиэ тута сырыттахпына эрийбитэ. Ол саҕана кэпсэтиибитин саҕалаан, билсиһэн барбыппыт. Онтон 2020 сыл кыһыныгар дьэ олохтоохтук оҥостон ыкса сибээс тутан, тус санаабытын үллэстэн, бырайыак хайдах, туохтан саҕаланыахтааҕын кэпсэтэн барбыппыт. Ити сылларга өссө ыарыы буулаан турар кэмэ буолан, куйаар ситиминэн, телефонунан кэпсэтэн, бу “Арчылаах Хомус” ымпыгын-чымпыгын туохтан тууралааҕын илдьиритиһэн саҕалаабыппыт. Бу көрсүһүү, ситим, кэм кэрдиис алтыһыыта ким эрэ ыллыктаах суолбутун тэлэн оҥорон ыйан кэрдэн биэрэрин курдук буолбута. 2023 сыл сааһын куоракка бары төрдүөн көрсүһэн, айах атах, атах тэпсэн олорон кэпсэтэн үлэбитин саҕалаабыппыт. Бу мантан саҕалаан, түүлгэ биттэнэн, ойуулаан көрөн, айылҕа күүһүн көрдөрөн, маннык буолуохтаах харахпар чопчу чаҕылхайдык көрбүтүн ылан саҕалаан барбытым. Оҥоһук туох да харгыһа суох, буолуохтааҕын курдук табыллан испитэ. Тимир итийэн, уһаарыллан истэҕин ахсын тупсан киэргэйэн иһэригэр атаһым эдэр киһи Егор Петров күүс-көмө, тирэх көмө буолан оҥорсон абыраабыта. Онон киһи сиэринэн айылҕа дьиктилээх ураты оҥоһугу, ыйан-кэрдэн биэрбитигэр махтаныах тустаахпыт. Хоту олорор Алексей уонна Маргарита Слепцовтары кытта ылсыһан күүстээхтик үлэлэспиппэр муҥура суох барҕа махталбын, ытыктыырбын биллэрэбин.
Кыах уонна тулуур муҥура: ыарахан айана.
Элбэх уус-уран үлэни Дьокуускай куоракка оҥоруу — бу дьөлөҕөһүн эрэ аҥара этэ. Саамай улахан ыараханынан уонна титаническай тулуурдаах үлэни эрэйбитинэн хайдах да кыаллыбат курдук көстөр логистика буолбута. Төһөлөөх тыһыынча биэрэстэлээх ыарахан хотугу суоллары, кырыа хаардаах кыстык сирдэри, кутталлаах хайа аартыктарын уонна күүстээх өрүс сүүрүктэрин уҥуордаан бу этно – арт – объегы тиэрдибиттэрин харахха аҕалыахха эрэ наада!
Алексей Слепцов суол хас бирдии килэмиэтирин бэйэтэ суоттаабыта. Маҥнай Үрүҥ Хайаҕа (Белай Гораҕа) диэри уустук айан, онтон — туундара дулҕаларын, тоҥуу хаары уҥуордаан уонна туруору Улахан Сис тэллэҕэр диэри уһун айан. Арктика харах сиппэт күүстээх тыаллара куруутун уорааннаахтык үрэ турар хайатын үрдүгэр бу ыарахант имир этно-арт-объегы илиитинэн өрө көтөҕөн, хомуйан, тааска киппэ хамсаабат гына турарын туһугар төһөлөөх күүс, утуйбатах түүннэр, хорсун быһыы уонна тулуур наада буолбутай?! Элбэх үлэ, ыарахан суол түмүгэр, алгыстаах күһүн бу чаҕылхай тутуу бэйэтин миэстэтигэр ситиһиилээхтикт уруорулунна.
Абый сирин тыыннаах бэлиэтэ.
Бүгүн «Арчылаах Хомус» этно-арт-объект хотугу киэҥ туундара үрдүгэр киэн тутта, өрө күөрэйэн турар. Кини бөҕө кытаанах тимир тиэрбэстэрин быыһынан хотугу тыал үрдэҕинэ, айылҕа бэйэтэ былыргы, алгыстаах хомус дьүрүскэнин тардан барбытын курдук иһиллэр.
Бу тутуу — судургутук туристар хаартыскаҕа түһэр кэрэ сирдэрэ эрэ буолбатах. Бу — дьоһун дьон улуу ситимигэр уруй-туску буолар: Алексей Владимирович Слепцов хорсун ыра санаата уонна күүстээх эркинигэр, Геннадий Былков тупсаҕай уруһуйугар, Николай Михайлов итии сүрэхтэрин уотугар ууруллубут өйдөбүнньүк! Төрөөбүт сиргэ ис сүрэхтэн таптал уонна бэйэ үлэтигэр бүтүннүү бэриниилээх буолуу ханнык да ыарахантан, ыраах сирдэртэн чаҕыйбатын улуу туоһута буолар!
Ытык сиргэ турбут Арчылаах Хомус ис суолтатын ымпыгын – чымпыгын толкуйдаан оҥоһулунна. Сиккиэр тыалга силбиһэн, ситэрэн-хоторон үтүө санааннан туруорулунна. Онон бу этиинэн алгыһынан түмүктээтээхпит буоллун:
Төлкө төрүт баарынан
Төрүт сиргит төлкөлөннүн!
Төрүт сиргит барынан
Төрүт сиргит тосхойдун!
Алтан Дуораан Күөрэгэй
