Аан дойдутааҕы Хомус түмэлин төрүттээччи, тыл билимин дуоктараИ.Е. Алексеев 85 сааһын бэлиэтиир өрөгөйдөөх тэрээһинигэр кини «Эдэр-сэнэх эрдэхтэн…» кинигэтин биһирэмэ буолан ааста.

           Кинигэ икки үйэни: ХХ үйэ 40-с сылларыттан саҕаланар уонна XXI үйэ бастакы чиэппэрин хабар. Бу кэмнэргэ олох сайдыытын араас өрүттэрин, аһыытын-ньулуунун, былаас уларыйыытын Иван Егорович аан тылыгар бэлиэтиир: «Мин икки үйэҕэ, икки былааска олорон-үлэлээн, этэргэ дылы, үөрэн-көтөн, хомойон-хоргутан, олох арааһын көрөн кэллэҕим. Сүүрбэһис үйэттэн алта уонча сылын, сүүрбэ биирис үйэ бастакы чиэппэриттэн салгыы чээрэлэһэн, олохпун уһата сатыыбын. …Оттон былаас туһунан эттэххэ, «хараҥа хаайыылаах хаппытаал» олоҕуттан «тэҥ бырааптаахтык сэссийэлиисимҥэ» олорбохтоон иһэн, төттөрү эргиллэн, олохсуйбут идиэйэлэртэн туура аккаастанан, «халтараан суоллаах хапыталыыстыы хайысхаҕа» баар буолан хаалбыппыт. Судаарыстыбабыт талан ылбыт былааһын туһугар эмиэ өлө-охто туруулаһар суолга үктэннибит», – диэн бэлиэтээбититтэн сайдыы суолун чахчыларын билэбит.

           Кинигэҕэ, сүрүннээн, тыа сирин олоҕо-дьаһаҕа, хаһаайыстыбатын араас кыһалҕалара, сэбиэскэй кэминээҕи олох сиэрэ, үөрэххэ-билиигэ тардыһыы, ыалынан доҕордоһуу, эр дьоннор доҕордоһуулара, үс саха өйүнэн айбыта, хомус үүнэр-сайдар суола, саха тылын ахсаабат кыһалҕата тиэмэлэр сырдатыллаллар. Олох сыаннастарын: тыл-өс, култуура, сиэр-майгы, норуот олоҕо, Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуу тус олоххо көрүүтүнэн анаарыллар, ыччат дьоҥҥо аман өс кэриэтэ кэпсэнэр.

           Кинигэ биһирэмэ «Юбилейный диалог: вклад И.Е. Алексеева-Хомус Уйбаан в дело сохранения культурного наследия народа саха» диэн төгүрүк остуол чэрчитинэн ааста. Үбүлээри эҕэрдэлээччи элбэх: үөрэнээччилэрэ, бииргэ үлэлээбит урукку-билиҥҥи кэллэктиибэ, дойдутун дьоно-сэргэтэ, доҕотторо-атастара, аймах-билэ дьоно.

           Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын уонна Бырабыыталыстыбатын дьаһалтатын Тыл сайдыытын боппуруостарын салалтатын  салайааччыта Р.Р. Жиркова учууталын истиҥник эҕэрдэлээтэ, Хотугулуу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн дириэктэрэ Г.Г. Торотоев үөрэх кыһатын «Ийэ тыл уонна төрүт култуура сайдыытыгар кылаатын иһин» диэн түөскэ анньыллар бэлиэни туттарда. Дьокуускай куорат дьаһалтатын култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга салалтатын солбуйааччыта А.Н. Захарова,  Бүлүү улууһун баһылыга С.Н. Винокуров, ХИФУ дьассыана, физико-математическай билим хандьыдаата Н.Н. Бурцев, «Алгыс» ансаамбыл хомусчуттара, хомус уустара Н.И. Потапов, И.Т. Павлов, И.И. Христофоров, Дьокуускай куоракка олорор биир дойдулаахтара, Хомус түмэлин урукку кэллэктиибин үлэһиттэрэ эҕэрдэлээтилэр. Хомуска В.А. Степанова, Кирилл Данилов доҕуһуоллаатылар.

⠀

           Россия наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын чинчийэр үнүстүүт кулун тутар 12 күнүгэр «Актуальные проблемы узуса речи и литературного языка» диэн төгүрүк остуол тула И.Е. Алексеев билимҥэ үлэлэрин туһунан киэҥ кэпсэтии буолла.            Саха Өрөспүүбүлүкэтин Култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирин солбуйааччы М.В. Турантаева И.Е. Алексеев саха тылын сайдыытыгар сүҥкэннээх  кылаатын иһин «За вклад в развитие и сохранение родного языка в РС (Я)» диэн бэлиэни туттарда.

           Төгүрүк остуолу тыл билимин дуоктара Н.И. Данилова иилээн-саҕалаан ыытта. Сүрүн дакылааты И.Е. Алексеев «Пограничный сигнал» – компонент сингармонизма речи» диэн тиэмэҕэ оҥордо. Н.И. Данилова «Типологическая характеристика коммуникативных фраз в якутском языке через призму трудов И.Е. Алексеева», Р.Р. Жиркова «Саҥарар саҥа дэгэтэ», Г.Г. Филиппов «Оскуолаҕа саха тылын уонна сахалыы үөрэтии туһунан» уо.д.а. дакылааттарын төгүрүк остуол кыттыылаахтара сэргээн иһиттилэр. Барыта 25 дакылаат иһилиннэ. Хомус түмэлиттэн Д.Д. Бястинов  «Вклад И.Е. Алексеева в развитие культурной политики РС (Я)», К.П. Аммосова  «И.Е. Алексеев суругун истиилигэр түөлбэ тыл туттуллуута», В.Е. Дьяконова «Хомусотерапия в Якутии: традиционные практики и современные исследования» дакылааттарынан кытыннылар. Төгүрүк остуол түмүгүнэн хомуурунньук тахсара былааннанарын сэргии иһиттибит.

⠀

           Бүлүү улууһун дьоно-сэргэтэ кулун тутар 18-19 күннэригэр үбүлээри уруйдаан-айхаллаан көрүстэ. Кулун тутар 18 күнүгэр М.Н. Жирков аатынан Култуура дыбарыаһыгар «Сахалыы эйгэ уонна төрүт култуура – оҕо сайдар тирэҕэ» диэн төгүрүк остуолга Бүлүү куоратын олохтоохторо, Халбаакы, Кыаданда нэһилиэгин учууталлара, төрөппүттэрэ уонна уопсастыбаннас кэнчээри ыччаты сахалыы тыыннаан иитиигэ, үгэс эйгэни кэҥэтиигэ суолталаах боппуруостары быһаарсар аһаҕас кэпсэтиигэ кытыннылар. Тэрээһин сүрүн соруга Өрөспүүбүлүкэтээҕи саха тылын учууталларын III-с съеһин быһаарыыларын олоххо киллэриигэ туһуламмыт. Төгүрүк остуолу бөлөҕүнэн олорон сэһэргэһии курдук тэрийбиттэр: бастакы бөлөххө – Н.Н. Иванова (ыытааччы), А.Н. Федорова, В.В. Иванов; иккис бөлөххө – Л.В. Семенова (ыытааччы), И.Е. Алексеев, В.В. Софронова, Ю.И. Тутукаров; үһүс бөлөххө – Т.Н. Чабыева (ыытааччы), А.М. Дегтярева, С.М. Варламова, А.П. Евсеева кытыннылар, санааларын үллэһиннилэр. 

           Оҕо төрөөбүт тылынан саҥардаҕына, өбүгэ үгэһигэр уһуйулуннаҕына, сахалыы толкуйдаах, олоххо бэлэмнээх, сахатынан киэн туттар ыччат иитиллэн тахсыа, онуоха сахалыы эйгэни дьиэ кэргэн сүрүннүөхтээх диэн түмүккэ кэллилэр.

           Оттон хомус аан дойду таһымыгар тахсыытыгар биир дойдулаахтара И.Е. Алексеев өҥөтүн билинэн туран, кинини үбүлүөйдээх сааһынан ис сүрэхтэриттэн эҕэрдэлээтилэр уонна сахалыы эйгэни сайыннарар үөрэнээччилэрэ элбии турарыгар баҕа санааларын тиэртилэр.

⠀

           Бүлүү куоратын олохтоохторо кулун тутар 18 күнүгэр И.Е. Алексеев-Хомус Уйбаан 85 сааһын үөрүүлээх быһыыга-майгыга бэлиэтээтилэр.

           М.Н. Жирков аатынан Култуура дыбарыаһын сыанатыгар Хомус Куолар – Дыбарыас, Кыргыдай, Аргыс (хомус бреннэрэ) буолан, хомус дьүрүскэн тыаһыгар уйдаран долгулдьуһан турдулар. Күөх экраҥҥа Бүлүү улууһун уустарын Р.Г. Чемчоев, Н.И. Гоголев, И.Т. Павлов, М.Н. Мальцев, Н.Н. Степанов хомустара көстөллөр.    

           Ыытааччы Л.Я. Кононова уус-уран хоһоон доҕуһуолунан: «…Бүлүү бүгүн киэн туттар Биллиилээх хомусчуттарынан, Саха хомуһун аар-саарга Аатырпыт дьоннорунан…» Иван Егоровиһы сыанаҕа ыҥырар, аналлаах олбоххо олордор.  

           Бүлүү улууһун баһылыгын бастакы солбуйааччы И.И. Евсеев, «Бүлүү куората» куораттааҕы поселениетын баһылыгын солбуйааччы Н.В. Иванов, «Кыргыдай нэһилиэгэ» тыа сирин түөлбэтин баһылыгын солбуйааччы И.Ю. Винокуров, виртуоз хомусчут А.М. Дегтярева, Хомус түмэлин үлэһитэ К.П. Аммосова, Оройуоннааҕы култуура уонна норуот айымньытын сайдыытын киинин салайааччытын солбуйааччы Э.А. Корякина, И.Ф. Захаров аатынан Хомус түмэлин сэбиэдиссэйэ Н.П. Сергеева, «Алгыс» фольклорнай бөлөх салайааччыта А.П. Евсеева, А.И. Зимин  аатынан Россия уустарын академиятын академига И.Т. Павлов эҕэрдэлээтилэр, бэлэх туттардылар.

           «Алгыс» фольклорнай бөлөх М.М. Унарова тылыгар, В.А. Степанова дьүрүлүгэр «Хомус ырыатын», Дьөккөн нэһилиэгин «Хомуһун» хомусчуттара «Сайын» айымньыны хомуска толордулар. «Хомус кутуллар дорҕооно» ырыаны Матрена Сивцева, «Өбүгэ хомуһа» ырыаны А. Черкашина, «Хомус тыаһа ыра буолан» ырыаны Ульяна Жиркова, «Этигэнниир хомуспут эгэлгэлээх ырыатын» бэлэх ууннулар.  

           А.М. Дегтярева тылыгар, Н.П. Петров дьүрүлүгэр «Хомус өрөгөйүн ырыатын» Култуура дыбарыаһын холбоһуктаах хуора толорбутун олохтоохтор уонна ыалдьыттар дохсун ытыс тыаһынан сүрэхтээтилэр.    

           «Бүлүү – хомус биһигэ, аар-саарга аатырар киэн туттуута» диэн хомуһуннаах уустар охсубут хомустарыгар «бүлүүлүү» хомуска күргүөм тардыынын дьоро киэһэ түмүктэннэ. 

⠀

           Хомус Уйбаан киинэ түспүт Кыбыгыдьааныгар кулун тутар 19 күнүгэрсарсыарда 11 чаастанүс буранынан айаннаан тиийдибит. Бу дохсун сырыылаах чаҕылхай айаны быраата В.В. Иванов тэрийбит. Кыраһа хаары үрдүнэн көтүтэр «кынаттаах» көлөлөр көрүөх бэтэрээ өттүгэр Кыбыгыдьааҥҥа тиэртилэр. Түбэҕэ (ыраах, түҥкэтэх, бэрт эрэйинэн тиийиллэр уһук сир) киириигэ Иван Егорович аҕыйах сыллааҕыта туттарбыт балаҕана, отчут үүтээнэ, эргэ тутуулар, ат баайар хас да сэргэ ыалдьыттары уу-чуумпутук көрүстүлэр. Үүтээн хаһаайына оһох отто хаалла. Атыттар бураҥҥа мэҥэстэн, эбэҕэ киирдибит. Иван Егорович ахтылҕаннаах эбэтин арыылаах алаадьынан аһатта уонна доҕотторугар туһаайан: «Сантыы» диэни билэҕин дуо? Ардьааҕа собо киирэрэ ааттанар. Холкуос дьоно бары манан оттууллар этэ (эбэ анараа кытылын ыйан көрдөрөр). Уҥуоргу тыаны 10-тан тахса сыллааҕыта уот сиэбит. Бэлиэ мастарбытын эмиэ. Дьон оттуур сирин ааттарын кинигэбэр киллэрэн турабын», – диэн билиһиннэрэр. Ити кэннэ буранынан эбэни  тулалыы үүммүт хахыйахтары кэрийэ сылдьан, үс өҥнөөх салама ыйаата. Иван Егорович сир-дойду иччитин саһархай (сарыы), от, халлаан күөҕэ өҥнөөх саламалары дьүөрэлээн ыйыыр идэлээх. Кини ону судургутук быһаарар: «Кыыл-сүөл буспуту сиэбэт, сиикэйи сиир. Онон саха өҥнөрүнэн сири-дойдуну симиир ордук, ыйылыннары тардыбакка, биирдэ туомтуу баайыллыахтаах. Сөллөн түстэҕинэ да, түһүөн сөп». Дьэ ити курдук, Кыбыгыдьаан мүөттээх ыраас салгынын ыймахтыы түһээт, Лүҥкэ эбэнэн (эмтээх күөл) эргийэн, бөһүөлэккэ тиийдибит.   

           Эбиэт кэннэ Кыргыдай сынньалаҥ киинигэр «Төрөөбүт түөлбэттэн хотоҕойдоох хомус кынаттанан» диэн үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ биир дойдулаахтара тоҕуоруһа мустубуттар. Иван Егоровичка аналлаах «Саха хомуһун аар-саарга аатырдыбыт, өлбөт-сүппэт дьылҕалаабыт И.Е. Алексеев-Хомус Уйбаан 85 сааһа» диэн олохтоох бибилэтиэкэ кини таһаартаабыт кинигэлэрин, научнай үлэлэрин көрдөрүүгэ туруорбут.

           Хомус Уйбаан: «Дойдум ыраас салгынын эҕирийэн, эбэбин тула эргийэн, бу тиийэн кэллим. Эһиги манна бааргытыттан, эһигинниин көрсүһэрбиттэн мин дьоллоохпун. Олоххо дьулуурдаах буоллаххытына, ситиһиилээх буолуоххут», – диэн биир дойдулаахтарыгар кэс тылын эттэ. Кыргыдайтан төрүттээх виртуоз хомусчут А.М. Дегтярева-Айархаана Хомус Хотун төрөөбүт түөлбэтин ахтылҕанын хомуһунан хоһуйда. И.Е. Алексеев «Эдэр-сэнэх эрдэхтэн…» кинигэтин эрэдээктэрэ К.П. Аммосова кинигэ ис хоһоонун туһунан билиһиннэрдэ.

           Кыргыдай нэһилиэгин баһылыга Э.Э. Алексеев, Д.А. Гуляев аатынан Кыргыдай орто оскуолатын дириэктэрэ Н.Н. Кучутов, нэһилиэк дьокутааттарын бэрэссэдээтэлэ М.Е. Осипова, С.Н. Каратаев-Ырыа Дыгыйар аатынан «Туску» норуот айымньытын дьиэтин дириэктэрэ Г.Е. Осипова  эҕэрдэлээтилэр, өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттардылар. Аймах-билэ дьонун аатыттан В.В. Иванов убаһа бэлэхтээн соһутта. «Дайыы» үҥкүү бөлөҕө «Хатыҥнар» үҥкүүнэн, «Туйаара» дьахталлар ансаамбыллара «Алааһым арылы кустуга» ырыанан, оскуола оҕолоро сахалыы нарын үҥкүүнэн, чабырҕахтаан эҕэрдэлэрин тиэртилэр. Үөрүүлээх тэрээһин балаҕаҥҥа маанылаах сандалынан түмүктэннэ.  

           «Төрөөбүт дойдум наһаа да мааныгын, Улааппыт сирим олус да күндүгүн, Олорбут түөлбэм үтүө да дьоннооххун, Хаампыт ыллыгым уһун да эбиккин…» диэн хоһооҥҥо хоһулларын курдук, Иван Егорович ахтар-саныыр ыырдарынан сыыйталаан, төрөөбүт түөлбэтин мүөттээх салгынын дуоһуйа ыймахтаан, дьонун-сэргэтин кытта ирэ-хоро кэпсэтэн, күүс-уох ылынан: «Аны өссө биир «пятилетканан» ахтылҕаннаах түөлбэбэр  төннүөм», – диэн Бүлүүлүүр-Дьокуускайдыыр аартыгы тутуста.   

⠀